digoron.org

МАДТÆЛОН ÆВЗАГ НАЦИЙÆН Æ УОД, Æ ЗÆРДÆ ‘Й – ANADİL, MİLLETLERİN KALBİDİR, CANIDIR.

    МАДТÆЛОН ÆВЗАГ НАЦИЙÆН Æ УОД, Æ ЗÆРДÆ ‘Й – ANADİL, MİLLETLERİN KALBİDİR, CANIDIR.

    Исати Мæхæмæт

    МАДТÆЛОН ÆВЗАГ НАЦИЙÆН Æ УОД,
    Æ ЗÆРДÆ ‘Й

    Æма æцæгæйдæр…

    «Мадтæлон æвзаг»… Еци дзурдтæй æхцæуæндæр ма ци уа? Кæд ма мæнæ ауæхæн дзурдтæ: «Райгурæн бæстæ», «ниййерæг мадæ». Хумæтæги не ‘схудтонцæ алли хузи адæмтæ се ‘взæгтæ «мадтæлон». Алли адæймаг дæр æ фиццаг бонти фегъосуй æ национ æвзаги зæлтæ; æ мади дзедзе дæйгæй æхсири æртæхтæ мадтæлон дзурдти хæццæ хъурмæ уайунцæ…

    Мадтæлон æхсир федар кæнуй сувæллони иуæнгтæ, ирæзун æй кæнуй. Раст гъе уоййау мадтæлон æвзаг дæр байлæгъ, кæнуй адæймаги уод, ирæзун æй кæнуй, кæнуй æй цæттæ æхсæнадон цардмæ. Уой хуарз лæдæрдтæнцæ адæмти устурдæр мийнæвæрттæ æма устур аргъ кодтонцæ сæ мадтæлон æвзæгутæн.

    Дæнцæн райсæн замманай уруссаг финсæг Тургеневи дзурдтæ: «Мæ гурусхи рæстæги, ку мæ æрахæссунцæ мæ Райгурæни хъисмæтбæл уæззау сагъæстæ, уæд мæ зæрдæн æрмæстдæр ду ку фæууис æ цæгиндзæ, уо егъау, домбай, æнæсайд æма сæребарæ уруссаг æвзаг! — Ду мин ку нæ уисæ, уæд мæ катайти куд нæ бацæуинæ, нæ бæсти цитæ цæуй, уонæмæ кæсгæй?..» Раст цума аци бæнтти финст æнцæ и дзурдтæ, уотæ куд зæлланг кæнунцæ!

    Уæхæн сагъæстæ беретæмæ æрцæунцæ иннæ нацити финсгутæй дæр. Ма куд нæ? Финсгутæй хуæздæр ма ка лæдæра æвзаг, ка ин аргъ кæна?

    Дзурдтæн сæ нисани, сæ гъудий федаргондæй байзайунцæ адæмæн сæ истори, сæ цардиуаги хузтæ. Никки фулдæр нисæнттæ ес дзурдти бидтити, кенæ ба æмбесæндти. Уони адæймаг æ царди бæнтти багъуди кæнуй æма æ сæри, æ зæрди, æ уоди уонæй исуафуй алли хузи фæлгонцтæ, гъудий уæгтæ. Адæймагæн æ зæрдæ ку реса, æ хъаурæ саст ку уа, уæд имæ дзурди хъаурæ дæр нæбал фæууй.

    ÆВЗАГ ХЕДИ ХУЗÆН ÆЙ ФÆЛТÆРТИ ‘ХСÆН

    Мадтæлон æвзаг хеди хузæн æй — еу фæлтæр бæдтуй инней хæццæ. Еци бастдзийнадæ ихæлд куддæр æрцæуй, уотæ фæлтæрти æхсæн бастдзийнадæ ислæмæгъ уй, кæрæдзей хуарз нæбал фæллæдæрунцæ.

    Дæнцæгæн æрхæссæн нæхе наци.

    Куд æй зонæн, уотемæй нæ интеллигенций хестæр фæлтæрæн сæ фулдæр рацудæщæ зæнхкосæг бийнонтæй. Уомæ гæсгæ æвзаг лæгъуз нæ зонунцæ.фал фæстагдæр фæлтæртæ сæ мадтæлон æвзаг дзæбæх нæбал; лæдæрунцæ. Беретæ ба си сæ мадтæлон æвзагмæ уæлбекъонæй кæсун дæр райдæдтонцæ. Сæ сæрмæ ‘й нæбал хæссунцæ.

    Йе хестæртæн зин куд нæ уодзæнæй?

    Нæ ми иронх кæнуй мæнæ ауæхæн хабар.

    Еу цалдæр анзей размæ адтæн ЦИПУ-и филологон. факультети паддзахадон фæлварæн къамиси сæрдар. Студенттæй арæх ракоринæ Къостай, кенæ æндæр ирон-дигорон финсæги æндзæвгæ радзорун æнæ киунугæмæ кæсгæй. Фал си еунæгей бон дæр не ‘ссæй (!) Уотемæй ба берæ уруссаг æма фæсарæйнаг поэтти æндзæвгитæ зудтондæ зæрдæй.

    Еци гъуддагæн куд ес балæдæрæн? Национ нигилизм æви æнæлæдæрддзийнадæ?

    Гъай-гъай кæмæдæртæмæ исæвзурдæй нигилизмдзийнадæ дæр. Се ‘взагæй æфсæрми цума кæнунцæ, уотæ сæхе дарунцæ. Фал сæ фулдæремæн ба еци гъуддаг æнæргъудидзиймадæбæл нимайун æз. Етæ нæ рагъуди кæнунцæ уобæл æма мадтæлон æвзагæй ка фæххецæн уй, е берæ цæмæйдæрти хъоргонд ке æрцæуй. Мадтæлон æвзаг адæми, дзилли гъæр лæдæрун кæнуй…

    Аци рауæн мах, нæ дзилли хестæртæ дæр, æнæфуд ма хонæн нæхе. Хестæртæ нæ байархайдтонцæ, цæмæй кæстæртæ сæхе æвзаг хуарз балæдæронцæ, уобæл. Æма æвзагæй цох уогæй ба, æгъдауæй дæр цохгондæй байзадæнцæ. Уæхæн гъуддаги еу фудæй фуд нæ фæууй. Объективон уавæртæ дæр уотæ амудтонцæ.

    Фал уæддæр еугур фæстезад нæ фæцан. Адтæй æма нæмæ ес берæ номдзуд финсгутæ, драматургтæ æма поэттæ. Адтæй нин, уæдта ес дуйней ахургæндтæ кæмæ хицæ кæнунцæ, уæхæн дессаги: «Нарти кадæнгитæ». Мадта адæмон дзоргæ æвзаги гаæздугдзийнæдтæй дæр гъæуагæ нæ ан.

    Уотемæй нæ литературон æвзаг исирæзтæй .Пайда си кодтонцæ æхсæнадон кусти, скъолати. Æрмæст горæти (Орджоникидзей) нæ, фал ма гъæути дæр, скъолати клубти пьесситæ æвардтонцæ сценитæбæл. Æвзаг куд æмбæлуй æма адæми куд гъæуй, уотæ æ «куст кодта». Ке зæгъун æй гъæуй, уой хæццæ ма адæми ‘хсæн хæлеу кодта уруссаг æвзаги зонундзийнадæ дæр.

    Фал уæдмæ ралæудтæнцæ волюнтаризм æма медцоппайи рæстæгутæ. 60-аг æнзти нæ хецæуттæ хъæбæр искарз кодтонцæ «коммунизм 80-аг æнзтæмæ исаразуни» гъуддаг. Æхсæнади еци лозунги æхсæн алли ‘гъдауæй дæр цъинкк кодта æма ‘й фонсау тардтонцæ «лозунгти скъæтмæ».

    Нæ бæхтæргутæн сæ сæри адтæй æрмæстдæр «еудзинади» сагъæстæ. Надæр дин адæмти фæйнæхузи гъуддæгтæ, нæдæр сæ берæ алихузон æвзæгути мæтæ. Æрмæст: «Размæ»! «Ноо!!», «Цопп!» «Куд тагъддæр бахъæртæн еудзинади дзенетмæ, уотæ хуæздæр!..»

    Кæд устур хецæуттæ уотæ дзурдтонцæ, уæд минкъий хецæутти ба æндæр ци гъудæй?! Адæмтæн се «взæгутæ лух кæнун» райдæдтонцæ и минкъийтæ: скъолатæ уруссагмæ æййевунбæл устур догъи цудæнцæ, ерис кодтонцæ.

    Кæд хецæуттæ æцæгæйдæр «Устуртæ» ма «Минкъийтæ» фæуунцæ, уæд æвзæгутæн ба уотæ иуарæн нæййес. Алли адæмихаттæн дæр е’ взаг æ уод, æ зæрди хузæн устур æй! Нæййес «хуарз» æвзæгутæ ма «лæгъуз» æвзæгутæ дæр. Алли адæмихаттæн дæр æхе æвзагæй хуæздæр нæййес! Нæййес мадта «рæсугъд» æвзæгутæ ма «фудконд» æвзæгутæ дæр. Алли адæмихаттæн дæр æхе æвзаг тæккæ рæсугъддæр æй!!

    Уæхæн ездон гъуддæгтæбæл Устуртæ дæр ма Минкъийтæ дæр нæ сагъæс кодтонцæ ‘ма берæ æвзæгути уæлдæр ирæзтæн цалхдор аразтонцæ. Ахургæндтæн дæр сæ карьериститæ ецирдæмæ ниххуæстæнцæ. Иннетæн ба сæ куститæ нæ мухур кодтонцæ, кенæ ба сæ «фæррæститæ» кæниуонцæ мухуркæнуни рæстæги.

    Уæхæн гъист дзаман финсгути хъаурæ фулдæр разиннуй. Естæмæй сæ фæххонунцæ «адæми æфсарм» Беретæ си æргонæй ниллæудтæнцæ сæ мадтæлон æвзæгути фарс. Зæгъæн, Расул Гамзатов ниффинста:

    Если завтра мой язык исчезнет,
    То я готов сегодня умереть.

    Еци дзурдтæ нæ гъости фæдеси гæрахи хузæн ниййазæлдæнцæ. Сæ зæгъæндор ба сæ рахæлеу кодта берæ æндæр хузти, берæ æндæр адæмтæмæ дæр…

    Абони еци гъуддаги хуæздæр догæ искодта. Фæззиндтæй фадуат нæ культурæ æма не ‘взаги исирæзтбæл нæуæгæй дзæбæх бакосунæн. Æма æцæгæйдæр еци куст итингæй-итингдæр кæнгæ цæуй.

    Нæ финсгутæмæ фæззиндтæй берæ нæуæг искурдиадгин уадзимистæ. Нæ Иристони радио æма телевидени фулдæр архайунцæ се ‘взаги гъæдæ фæххуæздæр кæнунбæл. Æрмæст син берæ рæстæг нæййес эфири, ма мæнæ бæх æд фæсахсæн куд цæуа, уотæ син берæ не ‘нтæсуй.

    Газет «Рæстдзинадæн» дæр æ ирон æрмæг фæххуæздæр кæнуй. Скъолати ситингдæр æнцæ мадтæлон æвзаги уроктæ фæффулдæр æма фæххуæздæр кæнунбæл. Æрмæст ами дæр берæ гъæуагæдзийнæдтæ ес. Зæгъæн, нæ фагæ кæнуй ахургæнгути бæрцæ, сæ компетенций гъæдæ…

    Нæ Иристони культурон куст æма æвзагаразунади никкидæр ма берæ цохдзийнæдтæ ес. Уонæй сæ еу мæнмæ кæсуй æнæуагæ устур, уомæн æма нæ еу наций дууæ билгоней кæрæдзебæл бастдзинадæ лæгъуз хедау фæлмаст кæнуй…

    Раибæл дзубанди кæнæн лæмбунæгдгерæй…

    ГЕУÆРГИЙ ФАРНÆ ПАРАХАТТÆЙ РАЙВУЛÆД!.

    Бæррæггонд куд æрцудæй, уотемæй нæ адæмон æвзаг дехтæ кæнуй берæ хузтæбæл—диалекттæ ма говæртæбæл. Уонæн сæ сæйрагдæртæ æнцæ ирон æма дигорон диалекттæ. Сæ исигурди туххæй цубурæй ес уотæ зæгъæн (мæнмæ гæсгæ).

    Раст ма скифаг æма сарматаг диалектти ес иссерæн ирон æма дигорон диалектти ка исирæзтæй, уæхæн хецæндзийнæдтæ. Уæдта ирæнттæ æма дигорæнтти фидтæлтæ берæ сæдæгай æнзти, æвæдзи, хецæнæй цардæнцæ. Уомæ гæсгæ сæ культури дæр. æма се ‘взæгти дæр берæ хецæндзийнæдтæ исæвзурдæй.

    Кай зонуй, астæуккаг æности дууæ диалектти берæ изолдæр адтæнцæ кæрæдземæ. Фал фæстаг къуар æноси ба царди уавæртæ Ирæ ‘ма Дигори нæуæгæй еу рауæнтæмæ æртардтонцæ. Сæ культурæ ма се ‘взагбæл дæр еци гъуддаг исбæрæг æй.

    Æрмæст культурон æгъдауæй бахæстæг ун алкæддæр æнцондæр фæууй. Æвзаг ба консерватондæр æй. Уомæ гæсгæ дууæ диалекти æхсæн берæ хецæндзийнæдтæ ес, бунтондæр ба сæ грамматики. Сæ лексикæ ба берæ гъуддæгтæй фæххæстæг æй. Фал ма си уæддæр хецæндзийнæдтæ минкъий нæ байзадæй. Зæгъæн, æз мæхуæдæг (В. Ф. Миллер æма Абайти Васой фæсте) æрæмбурд кодтон еу цуппар миней бæрцæ дигорон дзурдтæ, кæцитæ нæ ‘нцæ ирон диалекти.

    Ирæ ма Дигорæ куд адæн, уотæ хъæбæр исхæстæг æнцæ алцæмæй дæр æма сæ бундорбæл исирæзтæй еу наци. Нæ æвзаг дæр еу æй, кæд ин берæ хузтæ ес, уæддæр.

    Дууæ диалектебæл финсундзийнадæ рагæй фæззиндтæй. Фал уой фæсте ба ирон финсуйнади нæ Минкъий хецæуттæ уагътонцæ ирæзун, дигорон финсуйнади ирæзтбæл ба фæстæмæ хуæстæнцæ. Уомæ гæсгæ ирон æма дигорон литературæ нуртæккæ, гъай-гъай, æнхъаурæ нæ ‘ндæ… Æмæ куд уонцæ?.. Йеуæй-йеуетæ гъуддаг уотæ лæдæрун кæнун райдæдтонцæ, цума æмбарæ диалекттæй еу (ирон) æвзаг æй, иннæ ба (дигорон) диалект.

    Еци «теори» хъæбæр мæстгун кодта æма кæнуй Дигори. Никки ма æрмæст теори н’ адтæй е, фал æй туххæйдæр царди уотемæй цæун кодтонцæ. Минкъий еци гъуддагбæл дзорун ка райдаидæ, уой ба «националист», зæгъгæ, æфдуардтонцæ. Дигорæн æ хъаурæ, æ нифс састонцæ.

    Хуарз ма ‘й гъуди кæнун.

    Нæ Лескени астæуккаг скъолай тугъди фæсте хуарз литературон къуар исаразтон æз мæхуæдæг нæ ахургæнæг Сагети Рамазани фæрци. Нæ фарси газет исхудтан «Дигорон талатæ» æма скъолай устур хъаугъа рауадæй. Рамазан ни ракурдта, цæмæй æй раййевæн «Къостай талатæбæл». Ци гæнæн адтæй. Исарази ан нæ уарзон ахургæнæги ергъæвгæнгæй.

    Никки ма Рамазанæй уæд фиццагидæр фегъустон Малити Геуæргий кой. Еци дессаги адæймаги хъисмæтбæл Рамазани хæццæ берæ фæдздзорианæ. Геуæрги мæнæ цума мæхе фидæ адтæй, мæ хуæд тогæй хæстæг, уотæ хъæбæр ин æрбайстон мæ зæрдæмæ æ рист, æ царди гъезæмарæ. Еу къуар анзей фæсте, Ленингради университети ахургæнгæй мæбæл нæуæгæй искарз æнцæ еци æнкъарæнтæ…

    Гъуддаг ба уотæ адтæй.

    Цæветтон, æз мæ ахури еугур æнзти дæр ести куст кæнинæ — ка мин байанхус кодтайдæ, уæхæн неке адтæй. Æма еу уæхæни ба кустон Ленингради устурдæр библиотеки. Лекцити фæсте цудтæн уордæмæ æма аллихузти ихæстæ æнхæст кодтон.

    Æууæндун мæбæл ку райдæдтонцæ, уæд мин дессаги «кади куст» мæ бæгъдауон бакодтонцæ.

    Еу уомæл æма талингæ пъадвалмæ мæ бакодтонцæ. Цидæр минæг рохс иссугътонцæ, æма уотæ:

    — Мæнæ аци кæрæй киунугутæ есæ. Сæ нæмттæ, рауагъдадæ æндæртæ син финсæ тетрадмæ æма сæ æнтъохæ далæ еци къуммæ. Цал киунуги «обработать» искæнай, уомæ гæсгæ дæ мизд…

    Райдæдтон косун. Аллихузи алфавиттæ исахур кодтон æма киунугути нæмттæ финстон тетрадмæ. Адтæй си нæ бæсти адæнти æвзæгутæбæл финст киунугутæ. Ка уруссаг алфавитæй, ка латинаг, ка гурдзиаг, ка араббаг.

    Куд нæ бафарстайнæ, аци куст цæмæн гъæуй, ма «æнтъохгæ» цæмæн æнцæ и киунугутæ, зæгъгæ. Ма дин хецау ба уотæ:

    — Етæ «враг народити» киунугутæ æнцæ…

    Бонæ мæ еу 2—3 хатти æрбабæрæг кæнидæ еу хæларзæрдæ зæронд уосæ. Ба мæ фæрсидæ: «Нæма исуазал дæ, цай дæ нæ гъæуй? Æрмæст сæкæр нæййес».

    Еу бонæ ба ‘й нæ балæдæрдтæн ку ‘рбацудæй, ма фестъæлфдæн æ къохи ‘вналдæй.

    — Ци кæнис, мæ къона, сæйгæ фæдтæ?

    — Нæ… неци… æнæнез дæн…

    — Мадта кæд æстонг дæ?

    — Неци мæ гъæуй… Дæхецæн ма зин кæнæ, неци кæнун…

    — Мадта кæугæ ба цæбæл кæнис?..

    Нур æй балæдæрдтæн, кутемæй мæ æрбаййафтонцæ, уой…

    Мæ «нормæ» ку скæнинæ, ма ме ‘уæнгтæ æндзугмæ ку ‘рхауонцæ, уæд исистинæ. «Кæрæмæ» бацæуинæ аема киунугутæ рагъæвзарæ кæнинæ, кæд си нæхеуонтæй дæр ести иссеринæ, зæгъгæ.

    Еци бон ба мæ къохи бафтудæй …Малити Геуæргий»Ирæф»! Мæхебæл æууæндгæ дæр нæ кодтон, мæ амонд мæмæ мæнгæ кастæй… Цæй «нормæ» æма цæй «куст».., Исбадтæн æма цалдæр сахатти уой фæккастæн. Æвæдзи мæ цæстисугтæ æцæгæйдæр калдæндæ, æз ба сæ нæ лæдæрдтæн…

    Зæронд уосæн цубуртæй балæдæрун кодтон, киунугæ мæ зæрдæмæ куд фæццудæй, уой.

    — Мама ‘й æнтъохæ… Иннæ бæнтти дæр æй кæсдзæнæ, дæ нормæ, цид, ку исæнхæст кæнай,— загъта мин и дзæбæх уосæ.

    Хуцау æхуæдæг зонуй, цал хатти ‘й бакастæн. Уæддæр æ «рантъохун»-мæ мæ къох нæ тастæй. Уойфæсте ба ‘й гæгъæдитæбæл финсун райæдтон кæрæй-кæронмæ…

    Ба бабæй мæ æййафта и уосæ. Мæ фарсмæ исбадтæй æма лæмбунæгæй фæдздзубандитæ кодта,киунугæ ци дессаги фæззинд амонуй адæнти историй уой. Кæд ми тæрсгæгомау кодта уæддæр мин æй балæдæрун кодта, киунугутæ содзун тæрегъæд ке ‘й.

    — Никки ма финсгути киунугутæ. Кай зонуй, кæд æцæг «враг народитæ» нæ ‘дтæнцæ уæдта? Рæдуд дæр рауайуй… Цæй уотæ бакæнæн, кæд аци киунугæбæл дæ зæрдæ уотæ ресуй уæд…— æма æ дзурд фæннидæндæр кодта… уæд æй еу уæхæни дæ хæццæ рахæсдзæнæ… Æрмæст æй римæхстæй дарæ!..

    — Арфæ дин кæнун! — Æма зæр0нд уоси мæ хъури никкодтон

    Уой фæсте ма мин мæ хуæрзгæнæг бауахта рахæссун еу къуар киунуги (Дзести Кудзæги, Фæрниониæма иннети киунугутæ).

    …Кæд Геуæрги дигорои финсгутæн сæ рагондæр нæ ‘й, уæддæр дигорон литературон æвзаги бундорæвæргутæн ба сæ егъаудæр куд нæй?!

    Æ размæ финста Гурджибети Блашкæ, Багъæрати Созури хæццæ ба æмдогонтæ адтæнцæ. Фалуонæмæ уæхæн поэтикон хъаурæ, хъай-гъай нæ разиндтæй. Иннетæ дæр уотæ…

    Еци æртæ поэтти бæргæ ниввардтонцæ нæ литературон æвзагæн федар фундамент. Фал æвзаг нæ минкъий хецæуттæ исирæзун нæ бауахтонцæ. Мæнæ зæлдæбæл .асфальт куд никкæнай, уотæ ‘й цæрдуодæй нигæнунмæ гъавтонцæ.

    Фал хаттæй-хатт æвзарæ æ хормæ надбæл асфальт дæр истонуй. Уотæ нæмæ фæззиндтæй дигорон финсгути къуар.

    Финсгæ бæргæ кæнунцæ, фал син мухур кæнунмæ ба фагæ фадуæттæ н’ адтæй. Сæ тухстæй кæфинсæг’ фæсевæд мæти бацæуицæ. Буцæу зæгъдтитæ дæр æрцæуй — домунцæ, .цæмæй дууæ литературон æвзагемæн дæр æмбарæ фадуæттæ арæзт æрцæуа, уобæл. Дугай литературон æвзаги ма ес кæмæдæрти. Зæгъæн, мордвамæ: эрзя æма мокша, уæдта марийæгтæмæ: хуæнхаг-марийаг æма будуйраг-марийаг. Мах нацийæн дæр ес дууæ æмбарæ æма хуæрз ирæзт литературон æвзаги исæвзурæн.

    Фал уобæл æрмæст хилæ дзубандитæ нæ гъæуй. Гъæуама мах не ‘кккæт дæр дзæбæх бакосæн æвзаги исирæзтбæл. Мах гъæуама исбæлвурд кæнæн лæмбунæг арæзт программæ, кæцими уа, зæгъæн, ауæхæн пункттæ:

    I. Наукон аспект:

    1. Аллихузон дзурдуæттæ исаразун.

    2. Дигорон грамматикæ ниффинсун.

    II. Педагогон аспект:

    1. Дигорон æвзагæй скъолай пайда кæнун.

    2. Аллихузон ахургæнæн киунугутæ ниффинсун.

    III. Мухури фарстатæ:

    1. Хецæн оргæн исаразун (журнал кенæ альманах).

    2. «Рæстдзинади» алли номери дæр 1 фарс дигоронау дæдтун, кенæ ба хецæн газет исаразун.

    3. Ирæфи æма Дигори районти газеттæ раздæри уагмæ раййевун (Сæ нæмттæ дæр ма син ес фæстæмæ иссерæн: «Социалистон Дигорæ» æма «Сурх Дигорæ»).

    IV. Радио æма телеинуйнадæ гъæуама фæффулдæр кæнонцæ ‘куд сæ ирон æрмæг, уотæ дигорон æрмæг дæр. Раст ма сувæллæнтти æрмæг дæр цæуæд сæ дууебæл дæр, диалекттæбæл. Бæрæг рæстæг радтæнтæ аллибон дæр дигорон æвзагæн дæр, ирон æвзагæн дæр.

    V. Нæ университети филологон факультети ирон æвзаг æма литературон хаййи ирон диалекти хæццæ студенттæ гъæуама ахур кæнонцæ дигорон дæр.

    VI. Рауагъдади пъланбæл гъæуама уагъд гæуонцæ киунугутæ дигоронау дæр. Исбæрæг кæнун гъæуй раздæр листаж, ма ‘й æнхæст кæнунбæл архайун гъæуй. Уотæ æвæрд ку уа фарста, уæд къохфинститæ дæр фæззиндзæнæнцæ æма кæстутæ дæр (кадртæ).

    Никкидæр ма берæ æндæр гъуддæгутæн ес байамонæн, фал мæнмæ гæсгæ етæ сæ æхсидзгондæртæ æнцæ. Сæйрагдæр ба гъуддаг уой медæгæй, æма нæ дууæ диалектемæн аргъгæнгæй нæ зундирахаст исраст кæнун гъæуй. Уотæ макæмæбæл кæсæд, ма уонæй еæ еу «хуæздæр», æй, иннæ ба «лæгъуздæр». Хуæздæр æма лæгъуздæр æвзагæй нæ фæууй!

    Нуртæкки финсуйнадæ ку аразунцæ берæ адæмихæттитæн. Еуæй-иу хатт сæ бæрцæ дæс минемæ дæр нæ фæхъхъæртуй. Уæд, гормонтæ, Дигорæ ба сæдæ минемæй фулдæр ку ‘нцæ… Куд нимминæг уа сæ фиисуйнадае, се ‘взаг?!

    Æма æрмæст финсуйнадæбæл дæр гъуддаг ку адтайдæ, фал дзубанди цæуй замманай гъæздуглитературæбæл. «Асфальти бунæй» ка исирæзтæй, еци литературæбæл.

    Нæ дигорон финсгутæ абони, цардæййевуни рæстæги, нæбал уодæнсунцæ еци «асфальти» уæзæ æма сæ гъæлæс гъæрæй игъусун райдæдта.

    Нæ нури дигорон финсгути хестæртæй еу, Тетцойти Таймураз æ дигорон æвзагæй уотæ зæгъуй:

    Искодта дессаг зартæ æносмæ
    Зунд æма аййевадæй æнхæст,
    Фал игъустæй æрмæст гъосæй-гъосмæ,
    Фал цудæй цъухæй-цъухмæ æрмæст.

    Æндзæвгæн æ кæронмæ ба поэтæн е’ нкъарæнтæ никки фæитингдæр æнцæ æма карзæй искæрон кодта æ гъудитæн:

    …Мадтæлон дзурд мæнæн адæймаг æй.
    Адæймаг, æд æхсарæ, æд уарзт.

    Азæлæд мæ хуæнхтæбæл, мæ фæзти.
    Æ зундбæл ин кæнæнтæ стур дес.
    Æнæ уой мин нæййес фидибæстæ,
    ниййерæг адæм дæр мин нæййес!

    Мадта ма карздæр куд загъдæуй?!

    Финсæг æ мадтæлон æвзаг исхудта «адæймаг», кæцимæ ес «Зунд»! Никки ба æнæ мадтæлон æвзаг (кæци æй «адæймаги хузæн») Таймуразæн — «нæййес фидибæстæ» æма «ниййерæг адæм дæр». Расули дзурдтæй аци дзурдтæ лæмæгъдæр куд исхундæуа?!

    Уæхæн карз æнкъарæнтæ игурундæ иннæ дигорон поэтти зæрди дæр, ку фæссагъæс кæнунцæ сæ мадтæлон æвзаги фадуæттæбæл, уæд. Мæнæ, Хидирти Ехьяй æндзæвгæ «Не ‘взаг»-æй еу къуар рæнгъи:

    …Нæ рагæнттæ цардбæл тохи
    Ку къæртт кодтонцæ фæндаг,
    Зундау син уæд царди тонхи
    Сæ уодбæл хуæстæй не ‘взаг…

    …«Ма куд баййевон абони
    Æндæр æвзагбæл не ‘взаг,
    Мæ минкъий фуртæн æ коми
    Куд æрлух кæнон е’ взаг?..

    …Мæ ниййергутæн сæ циртмæ
    Ке ‘взагæй зæгъон рохсаг?
    Куд син зæгъон дæлсигитмæ:
    «Исхæран мин æй уе ‘взаг»!

    …Мæн ба ку ниввæрай цирти,
    Уарздзæнæн уæддæр не ‘взаг.
    Мæ циртдзæвæнбæл — Хидирти —
    Ниффинсетæ мæ муккаг.

    Куд фæззæгъунцæ, комментари кæнун дæр нæ гъæуй аца рæнгъити, уойсати хузи зæрдæ тогдадзинттæмæ æвналунцæ…

    Гъе, уæхæн аллихузон æнкъарæнтæ æвзурун кæнуй не ‘взаги уавæр адæймагæн æ зæрди, лæг æрмæст «хуарз бунæттæ» ма «æфсес губунмæ» ку нæ бæлла, уæд. Адæм се ‘гъдау, сæ культурæ, се ‘взагæй æнцæ адæм. Бунтондæр ба æвзагбæл ку фæззина Малити Геуæргий хузæн поэт! «Æрмæст уой исфæлдистадæ бакæсунмæ дæр исахур кæнæн ес дигорон æвзаг!»,— загъта мин кæддæр еу фæсарæйнаг ахургонд — иранист. Ма е раст гъуди æй.

    Мах еци генион финсæгæн нурмæ аргъ, куд не ‘скодтан, е мæмæ дессаг кæсуй. Æвæдзи, не ‘стурдæр ахургонд Абайти Васойæй æндæр Геуæргий туххæй фагæ дзурдтæ некема иссердта…

    Уогæ гъуддаг æрмæст дзубандитæй дæр бæргæ нæ ‘й. Фæстаг къуар анзи нæ дзилли дæр æма нæ еугур ,бæсти дæр хуцау дзорунбæл фæккодта, нæ куст ба зингæ фæффæлмастдæр æй.. Гъæуама мах аци рæстæгæй фæппайда кæнæн æма фулдæр — косгæ!

    Цæйтæ байархайæн уобæл, цæмæй нæ наций æвзаг фæффедардæр уа! Уадзæ æма и дууæ диалектебæл дæр литературон æвзæгтæ сæ деденæг ракалонцæ! Фулдæр бакосун ба гъæуй дигорон литературон æвзагбæл — е нерæнги фæлмастдæр æй. Уадзæ ма не ‘нгкæтей Къостай фарни фарсмæ испарахатт уа Геуæргий фарнæ дæр!

    Журнал «Ирæф»

    http://allingvo.ru/DIGOR/madtalon_avzag.htm

        
    ZİYARETÇİ YORUMLARI

    Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

    BİR YORUM YAZ

    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

    Yandex.Metrica