digoron.org

Дигори истори таурæхътæмæ гæсгæ – Digoron Tarihine Ait Söylemlere Dair

    Дигори истори таурæхътæмæ гæсгæ – Digoron Tarihine Ait Söylemlere Dair

    Дигори истори таурæхътæмæ гæсгæ

     

    Историй тъæффитæбæл Дигори кой фиццагидæр æрцудæй 1650 анзи. Еци анз Толочанов Никифор æма диакъон Ивлев Алексей Уæрæсей паддзахи гъуддæгти фæдбæл Дигоргомбæл бахизтæнцæ Имеретимæ.

    Уомæй æндæмæ, бустæги ба Уæрæсей хæццæ байеу уни фæсте, фæззиндтæй берæ уацтæ, кæцитæмæ гæсгæ абони базонæн ес XVIII æноси корони æма XIX æноси райдайæни ци цаутæ цудæй Дигори. Фал Толочанов æма Ивлеви размæ, уæдта уони фæсте дæр еу 100 анзей æндæргъци ци уавæри адтæй Дигоргом æма æ адæн куд цардæнцæ, уой туххæй ба, финсуйнадæ ке нæ адтæй дигорæмæ, уомæ гæсгæ бæлвурдæй неци зæгъæн ес.

    Историй еци цохгонд бунæттæн нин абони хъæбæр агъайзаг æй дигорон адæни дзоргæ исфæлдистадæ. Ци берæ таурæхътæ байзадæй, уонæмæ гæсгæ нæ бон æй, рагдзаманти Дигоргоми ци цаутæ æрцудæй æма ци уавæрти цардæнцæ дигори адæм, уобæл рафæлгæсун.

    Уогæ Дигори кой, растдæр зæгъгæй ба и номи кой, фиццагидæр æрцудæй VI æноси сомехаг анзфинстити, «Аш-тикор», зæгъгæ. Уой фæсте дæр ма сомехаг анзфинстити цæуй æ кой, уæдта рагон географион къартæ арæзти «Дигорæ» ном æмбæлуй дууæ хуземи: «Аш-тикор» – кæцимæй нисангонд цæуй нури Балхъар кæми æй, еци бунæттæ, æма «Тикор» – кæцимæй бæрæггонд цæуй нури Дигоргоми рауæн.

    Фал абони махæн нæ бон бæлвурдæй зæгъун æй, æма дигорон адæн Дигоргоми æхседун райдæдтонцæ фæсманголти рæстæги. Таурæхътæмæ гæсгæ бæрæг æй, тæтæр-манголи, бустæги ба Темур-алсахъи æрбалæбурди размæ дæр а коми адæн ке цардæнцæ, кæцити худтонцæ «дигорæ» («тикор»). Бунæттон цæргутæ баст æнцæ Астани номи хæццæ. Тъæпæн-Дигори нури муггæгтæй беретæ сæхе нимайунцæ Астани байзæттæгтæбæл. Астани байзæттæгтæй æнцæ Донифарсаг Гагуатæ дæр. Астантæй, кенæ ба бунæттон цæргутæй, схонæн ес Седанати дæр.

    Темур-алсахъи æрбалæбурди фæсте, Задæлески Нана сувæллæнттæ ку ‘рбакодта Дигоргоммæ, уæд, таурæхътæмæ гæсгæ, Дигоргоми ма адтæй цæргутæ. Ке зæгъун æй гъæуй, еци будуйраг сувæллæнттæ исхæлæмулæ ‘нцæ Дигоргоми цæргути хæццæ. Абони зин зæгъæн æй, ци ‘здæхбæл дзурдтонцæ Дигоргоми, фал бунæттон цæргутæ æма будурæй æрбаледзæг адæни ‘хсæн цидæр хецæндзийнæдтæ ке адтæй, уой бæрæггæнæн нин æнцæ Седанатæ æма Донифарсæгти таурæхътæ. Зæгъæн, Дигор-Хъабан Дигоргоммæ будурæй ку ‘рбацудæй адæни хæццæ, уæд Седанатæ цардæнцæ Хæнæзи. Дигор-Хъабани адæнæй беретæ æрцардæнцæ Хæнæзи. Æма уæд, таурæхътæ куд дзорунцæ, уомæ гæсгæ, Седанатæ, дан, сæ бунатæй исистадæнцæ, æма Задæлески сæрмæ, Сурхи ‘фцæгæрдæгæй æрбунат кодтонцæ. Сæ мæсуги ихæлддзæгтæ нур дæр ма бæрзонд къæдзæхæй фæлгæсунцæ коммæ. Сæ цæрæнбунати раййивдæ Седанатæ сæхуæдтæ уотæ лæдæрун кодтонцæ, æма, дан, мах дæр дигорæ ан, фал еци дигорæ нæ ан, зæгъгæ. Фал сæ Дигор-Хъабани адæни хæццæ истохун нæ фæндадтæй (кайзонуй, æма сæ тухи дæр нæ адтæй), сæ хæццæ исхæлæмулæ ун дæр сæ нæ фæндадтæй, уомæ гæсгæ ба син Хæнæзæ ниууагътонцæ.

    Будурæй æрбаледзæг адæнæй сæхе хецæн кодтонцæ донифарсæгтæ дæр. Еци гъуддаги туххæй фиццаг хатт фегъустон Лескейнаг Тайсаути Сæлæмæй 1983 анзи. Гъома, дан, Донифарс æма Тъæпæн-Дигорæ рагæй дæр нихъог кодтонцæ кæрæдзей хæццæ. Уотæ ма фегъустон Нарон Хуадонти Буцойæй дæр 1985 анзи. Донифарсæгтæ, дан, уотæ фæззæгъиуонцæ: «Мах дæр дигорæ ан, фал еци дигорæ нæ ан». Æма кизгæ дæр нæ лæвардтонцæ, кизгæ дæр нæ худтонцæ æндæдонифарс, цæмæй иннети хæццæ ма схæлæмулæ уа сæ тог. Еу уæхæни, дан, уæхæн рæстæг дæр æркодта, æма емини фæсте Донифарси хъæбæр æстæн ма байзадæй цæрæг. Фал уæддæр кизгæ дæр нæ лæвардтонцæ, хонгæ дæр нæ кодтонцæ. Адæн ке нæ адтæй, уомæ гæсгæ фиди ‘нсувæри, кенæ мади ‘рвади кизгæ дæр æрхониуонцæ. Адæн ку раберæ ‘нцæ, уæдта еци ‘гъдау нийхалдтонцæ æма цуппæрдæсæймаг фæлтæри уæнгæ хæстæгдзийнадæ кæнун нæбал æнгъизтæй.

    Уотемæй, рæстæгæй рæстæгмæ будурæй ци адæн æрбаледзидæ Дигоргоммæ, бунæттон цæргутæ уони хæццæ хæлæмулæ кодтонцæ æма си исæхсистæй нури дигорон адæн. Дигоргоми ба фæззиндтæй цуппар æхсæнади: Донифарс, Тъæпæн-Дигорæ, Устур-Дигорæ æма Уæллагком. Рæстæги фæсте, кæд ести гегæдзийнадæ фæззиннидæ æхсæнæдти æхсæн, уæддæр сæхе æнкъарун райдæдтонцæ еу адæнбæл. Донифарс æрæгиуæнгæ дæр Тъæпæн-Дигори хæццæ нæ федудтонцæ. Фал еци нæфедуддзийнадæ рахизтæй Баделиатæ æма æлдайради нихмæ буцæутæмæ.

    Фал идарддæр ци цаутæ цудæй, уонæмæ лæмбунæг ку æркæсæн, уæд бафеппайдзинан, еци хецæндзийнæдтæ уæддæр арф фæд ке ниууагътонцæ, æма Дигоргом устур кæд нæй, уæдта си адæн дæр тæккæ фулдæр цардæй 24 минемæ хæстæг, уæддæр сæ дзурд ба кæрæдзебæл некæд исбадтæй æма еумæйаг æхсæнадæ не ‘саразтонцæ. Еумæйаг æхсæнадæ ке не ‘саразтонцæ, е ба лæгъузæрдæмæ фæббæрæг уидæ, ескæцæй знаг ку фæззиннидæ Дигоргоммæ æма хецæн æхсæнадæбæл, кенæ гъæубæл, хатгай ба хецæн муггагбæл дæр ку истохидæ, уæд имæ иннетæй æнхус не ‘рбацæуидæ. Еци гъуддаг, æнæмæнгæ, устур зиан хаста æгас Дигоргомæн дæр.

    Æхсæнади арæзтади туххæй ку дзорæн, уæд таурæхътæмæ гæсгæ нин байзадæй берæ æвдесæнтæ.

    Дигори адæн ку раберæ ‘нцæ, æма си æхсæнадтæ ку фæззиндтæй, уæд раздзæуæгæй исæвзариуонцæ уоли. Уоли æвзурстонцæ æрмæст Тъæпæн-Дигорæ æма Донифарси. Уæллагком æма Тъæпæн-Дигорæн еу уоли адтæй. Фал емини фæсте, Дигоргоми ма цуппар минемæ хæстæг ку байзадæй адæн, уæд Уæллагкоми адтæй æстæн цæрæг. Æма ‘ймæ XIX-аг æноси райдайæни берæ адæн æрбалигъдæй Уæллагири комæй. Уомæ гæсгæ ба Уæллагком хецæн æхсæнадæ иссæй. Фал уæдмæ Тъæпæн-Дигори дæр уоли нæбал æвзурстонцæ. Уæллагири коми дæр не ‘взурстонцæ уоли æма, уомæ гæсгæ ба, уоли æвзаруни æгъдау Уæллагкоми æхсæнади дæр нæбал фæззиндтæй.

    Тъæпæн-Дигорæ ку фæззиндтæй, уæд си фиццаг уоли адтæй Дигор-Хъабан. Уой фæсте ба æ фурт Айдарухъ. Айдарухъи рæстæги ба коммæ æрбацудæй Бадели, æ адæни хæццæ. Айдарухъ ку базæронд æй, уæд адæн Баделий исæвзурстонцæ уолийæй. Уой туххæй зар дæр ма байзадæй. Еци зари зæронд Айдарухъ, Баделий ке исæвзурстонцæ, уой ку базудта, уæд гъенцъун кодта, Дигорæ, дан, бабун æй, Баделийæй æндæр лæг кæд нæбал иссирдтонцæ, уæд, зæгъгæ. Баделий фæсте ба Тъæпæн-Дигорæ дæр уоли нæбал æвзурста. Хецауеуæг кæнун син райдæдтонцæ Баделий цæуæт – Туйгъантæ, Абисалтæ æма Хъубадтæ.

    Донифарси ба уоли æвзурстонцæ XIX æноси æмбесмæ. Донифарси фæстаг уоли адтæй Хъанухъти Есе.

    Не ‘взурстонцæ уоли Стур-Дигорæ дæр. Тъæпæн-Дигорæ æма Донифарсæй фæстагдæр фæззиндтæй цæргутæ Стур-Дигори. Æма си адæн цалдæн берæ кодтонцæ, уæдмæ Цæргæсатæ исхъаурæгин æнцæ æма етæ сæхемæ райстонцæ бартæ.

    Æнккæт Дигоргомæн еу разамонæг некæд адтæй, фал сæ еумæйаг гъуддæгтæбæл баунаффæ кæнуни туххæй ба син адтæй еумæйаг нихæс. Нихæс алли гъæуи дæр адтæй. Уæдта алли æхсæнадæн дæр адтæй еумæйаг нихæс. Коми еумæйаг нихæстæ адтæнцæ цалдæр рауæнеми. Зундгонддæр нихæстæ адтæнцæ Мæцутæ, Стъона (Мæхчески) æма Мадзаскæ (Къуссуй сæрмæ). Алли гъæу дæр (хатгай ба – æхсæнадæ еумæйагæй) равзаридæ минæвæрттæ разагъддæр хестæртæй, æма, раздæр бадзурдмæ гæсгæ, ескæци нихæсуатмæ æрæнбурд уиуонцæ. Нихæсмæ хаст цудæнцæ сæ царди аллихузи фарстатæ. Ци унаффæ рахæссиуонцæ, уобæл рахезæн нæ адтæй. Ести зæронд æгъдау æййивд, кенæ нæуæг æгъдау арæзт ку ‘рцæуидæ, уæд исесиуонцæ «гъолон гъелæ» æма федог рагъæр кæнидæ: «Уæхæн æма уæхæн гъуддаги туххæй гъолон гъелæ ист æрцудæй». Æма уæд еци унаффæн раййевæн нæбал адтæй, æ сæрти рахезæн дæр нæбал адтæй.

    Æнккæт комæн адтæй еумæйаг тæрхон дæр. Худтонцæ ‘й «Митъитъирти тæрхон». Алли æхсæнадæй дæр кадгиндæр æма разагъддæр тæрхони лæгтæ æрæмбурд уиуонцæ адæни гъæститæ равзарунмæ. Митъитъирти тæрхонмæ алке бон дæр адтæй æ гъаст бадæттун, æрмæст, зæгъæн, æ гъасти фæдбæл ин æ гъæуи, кенæ æхсæнади тæрхони лæгти ци унаффæ рахæссиуонцæ раздæр, уобæл ку не ‘сарази уидæ, уæд. Митъитъирти тæрхон фæуунаффæ кæнидæ цалдæр бони, цалдæн ма еу гъастгæнæг уидæ, уæдмæ. Зæгъæн, Уæрæсей паддзахи æфсæдтæ медхонхмæ ку ‘рбацудæнцæ Донифарс басæттунмæ, уæд æрæнцадæнцæ Задæлески бунмæ. Хъанухъти Есе цирæгътæ ниссагъта æ мæсуги тегътæбæл, цæмæй изæрдалингти ку хезонцæ паддзахи æфсæдтæ Ирæфи донбæл, уæд сæ куд уина. Æма сæ урдугмæ æ мæсугæй æхста æ дессаги топпæй. Æфсæдтæн сæ бон ку нæ адтæй донбæл бахезун, уæдта байхуæрстонцæ Задæлескæй Хъæлистæй еу цæуæйнон. Е адтæй Есейæн æхе хузон рæстдзæвин. Нигъгъавта æма еу цирагъ æргæлста. Адæн фæттарстæнцæ, иннети дæр ку ‘ргæлдза, уæд паддзахи ‘фсад æрбайервæздзæнæнцæ донардæгмæ, зæгъгæ. Фал сæ Есе æрсабур кодта, е, дан, хеуони цæф æй. Мæсугмæ исхизтæй æма нигъгъæр кодта, гъей, Хъæлиси-фурт, базудтон дæ, зæгъгæ. Æма уæд Хъæлиси-фурт нæбал бакумдта дуккаг æхст фæккæнун. Паддзахи æфсад æнæ нецæмæй рандæ ‘нцæ. Фал Хъæлиси-фуртбæл ба Есе багъаст кодта Митъитъирти тæрхонмæ. Митъитъирти тæрхон еци гъуддагбæл унаффæ рахаста, цæмæй Хъæлисти муггагæн цийни дæр æма зиани дæр хунæ куд некебал ратта. Митъитъирти тæрхони сæргъти рахезун неке æндиудта æма дууæ анзи Хъæлисти муггагæн хунæ неке бал æрвиста. Е æгас муггагæн дæр æгадæ адтæй, æма Хъæлистæ сæ курдиадæ балæвардтонцæ Митъитъирти тæрхонмæ, цæмæй сæ еци æфхуæрдæй исуæгъдæ кодтайуонцæ. Митъитъирти тæрхони син загътонцæ, кæд уин Есе арази æй ниххатир кæнунмæ, уæд мах дæр арази ан, зæгъгæ. Хъæлистæ бамийнæвар кодтонцæ Хъанухъти Есемæ æма хатир ракурдтонцæ се ‘рвади миуæбæл. Федуди фингæ исаразтонцæ æма син Есе дæр ниххатир кодта. Митъитъирти тæрхон дæр уоййадæбæл унаффæ рахаста еци æфхуæрдæй Хъæлисти муггаг исуæгъдæ кæнун.

    Аци дæнцæнтæ æрхастон, Дигоргоми медæхсæнади царди æгъдæуттæ бавдесуни туххæй. Æндæр, ке ранимадтон, – Астан, Седанатæ, Дигор-Хъабан, Айдарухъ, Бадели, Цæргæсатæ, Есе æма иннетæ – етæ еугурæйдæр сæрмагондæй хецæн дзубандий аккаг æнцæ.

    Историон цаутæбæл дзоргæй ба зæгъун гъæуй, æма XV-аг æноси райдайæнæй XVI-аг æноси райдайæнмæ Дигоргом адæнæй минкъийгай идзаг гæнгæ цудæй. Уомæ гæсгæ ба си зингæ цаутæй неци адтæй, будуйраг адæни балигъд нæ нимайгæй. Цалдæн дигори адæн æхсистæнцæ, уæдмæ сæ хъоргæнæг дæр уоййасæ нæ адтæй. Еци рæстæгути будур байахæстонцæ ногъай. Куд мерæдзой (цæугæцардгæнæг) адæн, уотæ гъæутæ æма горæттæ нæ аразтонцæ. Будур син фагæ кодта æма хуæнхтæмæ уотæ нæ цудæнцæ. Уогæ, таурæхътæмæ гæсгæ еу рæстæги Стур-Дигори цардæнцæ ногъайæгтæ, фал рæстæги фæсте ба фæллигъдæнцæ будурмæ.

    Таурæхътæ нин куд дзорунцæ, уомæ гæсгæ знаг арæх лæборун райдæдта Дигоргоммæ XVI-аг æноси кæрон æма XVII-аг æноси райдайæнæй. Таурæхъти зингæдæр бунат ахæссуй персайнаг сах Аббаси æфсæдти æрбалæбурд. Еци рæстæгути Гурдзи Персайнаг паддзахади вилайет (область) адтæй. Еу рæстæги гурдзи исæзманстонцæ æма сæмæ сах Аббас æфсæдтæ рарвиста. Гурдзи хъæбæр æфхуæрд æрцудæй. Фал сахи æфсæдтæ фæстæмæ нæ раздахтæнцæ. Сæ над, цæмæдæр гæсгæ, искодтонцæ Цæгат Иристонмæ. Фæсхонхæй сахи æфсад цудæй дууæ къуаремæй. Фиццаг къуар æрбахизтæй Арвикомбæл æма æ них исаразта Уæллагири коммæ. Æрбахизтæй Дæргъæвс æма Курттатæбæл. Кæбæлти цудæй æфсад, уобæлти цалхнад аразтонцæ. Нур дæр ма и над бæрæг æй, æма адæни æхсæн нур дæр ма «сахвæндаг» хуннуй. Дуккаг къуар ба æрбахизтæй Мамисони æфцæгбæл Уæллагири коммæ, æма Къирамад, Мегъдауи ковæндонæ æма Федæртти рæзти, уæдта Уорсдони сæрти бахезгæй Донисæри гъæуи исæмбалдæнцæ фиццаг къуари хæццæ. Арви комбæл ци ‘фсæдтæ цудæнцæ, етæ Цъамадмæ ку ‘рбахъæрттæнцæ, уæд Цъамади адæн сæхе баримахстонцæ авдуæладзугони асæ мæсуги. И мæсуг ба арæзт адтæй устур дорбæл. Бацæуæн имæ æрмæст еунæгæрдигæй адтæй. Сахи æфсæдтæ берæ фæттох кодтонцæ и мæсуг байсунбæл, фал сæ къохи ку нæ бафтудæй, уæдта сæ фурмæстæй хæстæг гъæутæ ниппурхæ кодтонцæ, уой фæсте ба Луарбæл рандæ ‘нцæ Уæллагири коммæ. Сæ них исаразтонцæ Æрхони гъæумæ. Дæйи гъæу æма Æрхони астæу гъæдæ адтæй æма сахи æфсæдтæ уоми æрæнцадæнцæ бауолæфунмæ. Æрхойнæгтæ гъæдæбæл æртердигæй бандзарстонцæ æма си и сугъдони берæ фесавдæй. Уæллагири комæй сахи æфсæдтæ рахизтæнцæ будурмæ æма сæ над ракодтонцæ Дигоргоммæ. Медхонх ку ‘рбацудæнцæ, уæд, таурæхътæ куд дзорунцæ, уомæ гæсгæ æфсæдтæ æртеголæ ‘нцæ Седанати мæсугбæл. Уой туххæй берæ таурæхътæ байзадæй. Иннæ гъæутæмæ нæ бавналдтонцæ, фал цæмæдæр гæсгæ æрмæст Седанати мæсугбæл истухтæнцæ. Кайзонуй, æма Сурхи ‘фцæгбæл æрбахизтæнцæ æма сæ надбæл Седанати мæсуг фæцæй. Еци рæстæгути ба Седанатæ æфцæггæстæ адтæнцæ æма, æнæмæнгæ, æфсади нихмæ фиццаг етæ стухтайуонцæ.

    Сахи æфсæдтæ Седанати мæсуг байсунбæл фæттухтæй еу æртæ мæйи. Уæдмæ Седанатæн сæ хуæруйнаг фæцæй æма се ‘ртæ хуæрей æхсæвигон бæндæнтæбæл сосæггай æруадзиуонцæ. Етæ хæстæг гъæутæбæл разелиуонцæ, хуæруйнаг æрæмбурд кæниуонцæ, æма сæ уæдта сосæггай бабæй мæсугмæ бæндæнтæбæл исесиуонцæ. Еу уæхæни ба сæ персайнæгтæ бафеппайдтонцæ æма сæ æрахæстонцæ. Персайнæгтæ Седанати æртæ хуæрей рамардтонцæ æма сæ, мæсуг ци къæдзæхбæл арæзт æй, уой бунмæ дзиуархуз нийтигътонцæ, цæмæй мæсуг гъæуайгæнгутæн, дан, сæ нифс басæтта. Седанати авд æнсувæри еци æбуалгъ миуæ ку фæууидтонцæ, уæд рацæуйнаг адтæнцæ æфсæдтæмæ æма сæ хæццæ турæй-турмæ исхуæцун, фал сæ сæ фидæ нæ рауагъта. Уотемæй, дан, уæ хуæрти маст нæ райсдзинайтæ, фал, дан, æз кумæ æхсун, уордæмæ æхсетæ. Седанатæ æхсун райдæдтонцæ сæ бакомкоммæ ци урдугварс къæдзæх ес, уордæмæ, еци еу рауæнмæ. Сахи æфсæдтæ исцийнæ ‘нцæ, сæ зунд, дан, æвæдзи фæццудæй, зæгъгæ. Уæдмæ къæдзæх низмалдæй æма дорин зæйæ рацудæй. Сахи æфсæдтæй берæ зæйи буни фæцæнцæ, ка райервазтæй, етæ ба ледзæги фæцæнцæ.

    Абони зин зæгъæн æй, персайнаг æфсад цæмæ æрбацудæй Ирæмæ дæр æма Дигорæмæ дæр. Е историктæн исбæрæг кæнуйнаг гъуддаг æй. Фал, сæ миутæмæ гæсгæ ба уæхæн хатдзæг искæнун æнгъезуй: сах Аббас Гурдзий ку бафхуардта, уæд Цæгат Кавкази хуæнхтæмæ рарвиста сгарæн экспедиции. Æма, кайзонуй, Цъамади, Æрхони æма ин Дигоргоми Седанатæ карз нихкъуæрд ку нæ равардтайуонцæ, уæд æй, æнæмæнгæ, бафæндадтайдæ никкидæр ма еу хатт иссæун. Æ иссуд ба ци хаста æдæнтæн, уой хуарз зонунцæ сæхебæл Гурдзи дæр æма Дагестан дæр.

    Седанати мæсуги ихæлддзæгтæ, уæдта се ‘ртæ хуæрей æртæ циртдзæвæни дæр ма абони лæуунцæ Задæлески сæрмæ. Сæхуæдæг нæбал æнцæ, фал сæ бæгъатæрдзийнадæ ба Дигоргом фæййервæзун кодта устур бæллæхтæй.

    Сахи æфсæдти фæсте Хъириймаг тæтæйрæгтæ дæр æрбахизтæнцæ Дигоргомæ, фал етæ дæр персайнæгти хузæн састи бунати байзадæнцæ Уæллагкоми. Уæллагкоми цæргутæ Узи бæрзонд æма Нæлизæди бæрзондбæл сæхе æрцæттæ кодтонцæ тæтæри æфсæдтæн нихкъуæрд раттунмæ. Дзæвгарæ рæстæг тæтæйрæгти къохи неци ‘фтудæй, æма уæд исфæндæ кодтонцæ хийнæй рацæун: исмийнæвар кодтонцæ Узи адæнмæ. Зæрдæ син байвардтонцæ, уæхемæ, дан, нæ бавналдзинан, фал нин иннети сæттунмæ ку фæййагъаз кæнайтæ, уæд нурмæ кæми æма куд цардайтæ, уотæ цæрдзинайтæ, уæ хъаурæ ма никки тухгиндæр фæууодзæнæй, уотемæй. Узи хестæртæ исарази æнцæ æма тæтæйраг æфсæдтæн, Нæлизæди бæрзондмæ сикъатæй конд хæтæлбæл ци дон уадæй, уой иссерун байамудтонцæ. Нæлизæди адæн æнæ донæй ку байзадæнцæ, уæд сæхе тæтæри æфсæдти къохи бакæнуни бæсти баунаффæ кодтонцæ Узи бæрзондбæл ка тухтæй, уонæмæ байуазæг кæнун. Тегътæ Сонгути коммæ ниццудæнцæ æма фæстети Узи бæрзондмæ исхизтæнцæ. Дууæ къуари уоми ку исеу æнцæ, уæд æндухæй ранцадæнцæ Хъæрæми æфсæдтæбæл æма сæ фæссурдтонцæ.

    Хонхæй Хъалмухъи уæнгæ будуртæ ногъайи дæлбарæ адтæнцæ. Фал еминæ ралæудтæй æма ногъай фæццæгъдуни æй. Ка ма райервазтæй, етæ сæхе хонхрæбунтæй Хъуми будурмæ райстонцæ. Ногъайи æхсæн ма, таурæхътæмæ гæсгæ, дигорæй дæр берæ цардæй. Емини тасæй дигорæй ногъайи хæццæ берæ фæллигъдæй. Æрмæст ма байзадæй Лескени коми æртæ гъæуи. Уогæ, таурæхътæмæ гæсгæ, Лескени коми æхсæз гъæуи адтæй, фал, дан, фесавдæнцæ. Нури Лескени гъæу ба, дан, æвдæймаг фæлтæр æнцæ. Фал Лескени коми ци гъæутæ адтæй, уонæй æртей кой байзадæй уруссаг анзфинстити.

    Ногъай фæсте ци будуртæ байзадæнцæ, уордæмæ иссудæнцæ кæсæг. Кæсæг нийвулдæнцæ æма XVII-аг æноси хъаурæгин адæн иссæнцæ. 1643 анзи ба кæсæг сæхе бакодтонцæ Уæрæсей паддзахи бæгъдауонд. XVII-аг æноси æмбеси, Уæрæсей паддзах Иван IV (Грозный) ку адтæй, уæд кæсæги сæйраг æлдар адтæй Темурухъ (Темрюк). Темурухъæн æ кизгæ адтæй Иван Грозныйи уосæ. Цæмæй æ тухтæ фæффулдæр адтайуонцæ, уой туххæй Темурухъи фæндадтæй байахæссун хонхæй Æрги унгæги уæнгæ будуртæ. Фал æй еци гъуддаги къулумпи кодтонцæ Лескени коми æртæ гъæуи. Æма уæд Темурухъ æ сиахс Иванæй ракурдта æфсæдтæ. Иван Грозный ин равардта 500 салдати, уæдта цалдæр дзармадзани. Еци рæстæг Цæгат Кавкази дзармадзан ци адтæй, уой зонгæ дæр нæ кодтонцæ. Темурухъæн бантæстæй и æртæ гъæуи дæр ниппурхæ кæнун. Дууæ си бунисæфт фæцæнцæ, еу ба ма си, Хъабанти гъæу, зæгъгæ, райервазтæй. Дигорæ хонхæй ледзун ку райдæдтонцæ, уæд уордæмæ дæр берæ ралигъдæй. Фæстæдæр ба, XX-аг æноси 20-аг æнзти Хъабани цæргутæ фæллигъдæнцæ Озрекмæ. Нур дæр ма, ци рауæн адтæй и гъæу, еци синх нури кæсгон гъæу Ерохъи цæргутæ хонунцæ «Хъабантæ».

    Лескени коми æртæ гъæуи фесавди фæсте будури нæбал байзадæй дигорон гъæутæ.

    Кæсæг истухгин æй, фал хуæнхаг адæнти хæццæ XVII-аг æноси цардæнцæ лимæнтæй. Арæх кæрæдземæн ангъос кодтонцæ еумæйаг знаги нихмæ. Сæ еумæйаг знаг ба адтæй Хъæрæми хан. Е арæх ислæборидæ Кæсæгмæ. Хъалон сæбæл æривæридæ, сæ фонс, сæ циййес син ратæлæт кæнидæ. Тухсун кодтонцæ хуæнхти цæргути дæр. Дигорæмæ дæр æрбалæбориуонцæ. Уотæ, еу таурæхъи («Хъæрæм-Кермени æфсад Морги») байзадæй сæ кой. Уогæ таурæхъмæ гæсгæ, еци хатт Хъæрæми æфсæдтæ, Морги цори æрфусун кодтонцæ къæдзæхрæбун æма сæбæл фæсуарун хонх ракалдæй. Æфсад зæйи буни фесавдæй.

    XVIII-аг æноси райдайæни райеудагъ æй тох Уæрæсе æма Турки æхсæн Цæгат Кавказбæл. Турк Уæрæсей нихмæ архайдта Хъæрæми тæтæйрæгти къохтæй. Æгас Цæгат Кавказ сæ дæлбарæ бакæнунæн Турки къулумпи кодта Кæсæг. Æма уой туххæй ба Хъæрæми æфсæдтæ бампурсиуонцæ Кæсæгмæ. Бустæги ба, Кæсæг Уæрæсей æрдæмæ ке раздахта е ‘ргом, уой туххæй дæр ма архайдтонцæ Кæсæги басæттунбæл. Дигорон таурæхъти байзадæнцæ еци цаути туххæй хабæрттæ. Зæгъæн, уæхæн таурæхътæй еуеми («Хъæрими хан») дзубанди цæуй, дигорон фиййау ци фаст равардта кæсгон æлдар Биасланти Аслæмбегæн. Е ‘мбал фиййауæн æлдари рази уотæ бакодта: «Биасланти Аслæнбег ку адтайнæ, уæд Бибертмæ фæццудайнæ æма ин загътайнæ: “Цæттæ уо!”. Мæхуæдæг ба Хъæрими æфсæдтæмæ фæдздзурдтайнæ æма сæ Æхсæвеуати коммæ басайдтайнæ, æрæмбурд кодтайнæ нæ адæн æма хъæриймæгтæбæл никкалдаййанæ æма сæ æхсæвигон ниццагътаййанæ». Еци дзубандитæ фегъосгæй, кæсгон æлдар уотæ бакодта. Уæдæй ардæмæ, куд загъд цæуй таурæхъи, уомæ гæсгæ тæтæйрæгтæ сæхе райстонцæ аци рауæнтæй, адæн ба, дан, хъалон федун райдæдтонцæ Биаслантæн.

    Таурæхъи ци гъуддагбæл дзурд цæуй, етæ историй æцæгæйдæр æрцудæнцæ. Таурæхъгæнæг Биберт ке хонуй, еци адæймаг æцæгæй адтæй. Е æй абазийнаг æлдар Биберди-фурт. Аци муггаг фиццаг хатт документти æмбæлуй 1643 анзи, абазийнаг æма кæсгон æлдæрттæ сæхе Уæрæсей бæрни ку бакодтонцæ, уæд. Дигорон фиййау Биаслани-фурти ба Бибертмæ уой туххæй æрвиста, æма еци рæстæги кæсгон æма абазийнаг æлдæрттæ кæрæдзей хæццæ нæ федудтонцæ. Æма ин фиййау уой балæдæрун кодта, æма Хъæрими ‘фсадбæл æрмæст еумæйаг тухтæй фæууæлахез уæвæн ес. Дзурд ба цæуй 1708 анзи Кæсæги, Баксан æма Малкæ цæугæдæнтти астæу ци Хъандзал хонх (Канжаль) ес, уой цори ци тугъд райеудагъ æй, еци цауи туххæй. Аци цауи туххæй берæ æвдесæнтæ байзадæй Уæрæсей, Турки æма Европаг паддзæхти документти. Æма æгас документти дæр, дигорон таурæхъи куд загъд цæуй, уотæ æвдист æрцудæй Хъæрæми хан æма Кæсæги æфсæдти буцæу. Кæсæг сæ басайдта коммæ, æма унгæг коми ку æрæхсæвеуат кодтонцæ тæтæри æфсад, уæдта сæбæл  кæсгон æфсæдтæ никкалдæнцæ æма сæ ниццагътонцæ.

    Аци тугъди кой уой туххæй ракодтон, æма æ фæстеугутæ Дигорæбæл дæр бамбалдæнцæ.

    Фæйнæхузи æвдесæнтæмæ гæсгæ Хъæрими æфсæдтæ адтæнцæ 30-100 миней бæрцæ. Се ‘хсæн адтæй турккæгтæ, ногъайæгтæ, хъалмухъæгтæ, уæдта кæсгæнттæ дæр. Æхсæвигон сæ кæсгæнттæ ку ниддæрæн кодтонцæ, уæд сæ раздзæуæг хан Каплан-Гирей æ гъæуайгæнæг гвардионти хæццæ ралигъдæй æма ин бантæстæй Ногъаймæ фæлледзун. Хъæрими æфсад аллирдæмæ ледзæг фæцæй. Устур хъаун си æрбайервазтæй Черекдонæрдæмæ æма сæ них исаразтонцæ Дигоргоммæ. Сæ раздзæуæг адтæй кæсгон æлдар Тасолтанти Аслæнбек, еу варианттæмæ гæсгæ, иннæ варианттæмæ гæсгæ ба – Тасолтанти Елбердухъ. Тасолтани-фурт адтæй Дигори енцег. Исирæзтæй Дигоргоми, фал бацудæй Хъæрæми ханмæ косунмæ, æма разамунд лæвардта хани æфсади къуарæн.

    Хъæрими æфсæдтæ Балхъари кæмттæй некæци равзурстонцæ, кæд æма æвзагæй сæмæ етæ хæстæгдæр адтæнцæ, фал исарæзтæнцæ Дигоргоммæ. Е, æвæдзи, уой туххæн, æма Балхъари хуæнхтæ син æнæзонгæ адтæнцæ, Дигоргом ба сæ раздзæуæгæн хуарз зундгонд адтæй. Уæдта Дигоргомæй адтæй Гурдзимæ бахезæн. Хъæрими æфсæдти ба гъудæй Гурдзимæ байервæзун, уомæн æма Нигулæн Гурдзи адтæй Турки къохти, æма уæд тæтæйрæгтæн сæ бон бацайдæ Туркмæ бафтуйун, уордæги ба сæхемæ Хъæрæммæ раздæхун. Кæсæги зæнхæбæл Хъæрæммæ раздæхун ба, æвæдзи, сæ нифс нæбал бахастонцæ. Фал сæмæ кæд Дигоргоммæ бацæун æрмæст Гурдзимæ бахезуни туххæй адтæй нет, уæддæр æнæ зæран æрхæсгæй кæми рахецæн адтайуонцæ дигори хæццæ. Еуемæй, сæ маст Дигоргоми адæнбæл æнæ фæккæнгæ кæми адтайуонцæ. Дуккагæй, уæддæр уой бæрцæ æфсад бафсадунмæ æма син сæ хæццæ фæндаггаг раттунмæ æгас коми цæргутæ не схъаурæ кодтайуонцæ. Æфсæдтæ ба тугъди будурæй ледзгæ ракодтонцæ æма сæ хæццæ фæндаггаг хæлцæ есунбæл кæми адтæнцæ. Æртиккагæй ба, сæ фæдбæл Кæсæги æфсад дæр æнæ цæугæ нæ фæцайдæ, æма ма кæсгон æфсадæй дæр æнæзæран нæ фæцайуонцæ.

    Еци гъуддæгтæ Дигоргоми цæргутæ дæр æнæлæдæргæ нæ адтæнцæ. Æма æфсади æрбацуд куддæр райгъустæй Дигоргоми, уотæ иснет кодтонцæ сæ размæ рацæун, уомæн æма, медхонхмæ сæ ку æрбауагътайуонцæ, уæд син нецибал ракодтайуонцæ. Нихæси баунаффæ кодтонцæ æфсад æрæмбурд кæнун, æма будурмæ Хъæрæми хани æфсæдти размæ рацæун.

    Тъæпæн-Дигори æфсади сæргълæууæг Туйгъанти Елбердухъ адтæй. Е расагъæс кодта, цалдæн мах æгас комæй æфсади æрæмбурд ун хезæн, уæдмæ тæтæри æфсад æрбацæудзæнæй, æма ратагъд кодта сæ размæ. Сурхи ‘фцæгбæл æрхизтæнцæ Дидинатæрдæмæ, Æргъаударæни къулдунмæ исхизтæнцæ æма тæтæри æфсад ниууидтонцæ Даргъоми. Донифарсæгтæ дæр нæбал бахизтонцæ Устур-Дигори æфсад, æма етæ ба Уазай æфцæгбæл æрхизтæнцæ Даргъоммæ.

    Даргъоми къуру гъæди астæу адтæй устур мæрæ. Хъæрæми æфсад уоми рæсæнуат искодтонцæ бауолæфунмæ. Æвеппайди сæбæл Дигори æфсад, сæ разæй Туйгъанти Елбердухъ, æхе ниццавта. Кæд Хъæрæми æфсад дзæвгарæ фулдæр адтæй, уæддæр æвеппайди цæф æ кæнон бакодта æма тæтæр бундзагъд фæцæнцæ. Сæ раздзæуæг Тасолтани-фурт дæр фæммард æй.

    Еци тохи туххæй æрхæсдзæнæн рагон дигорон зар, уомæн æма и зари дзурдтæ хуæздæр банкъарун кæндзæнæнцæ и тохи уæлахези нисанеуæг. Зæгъун гъæуй уой, æма аци уæлахезбæл евгъуд анзи исæнхæст æй 300 анзи.

    Хъамболти Гула Дигоргоми

    Æртæ рауæни æртæ гъæри никкодта:

    – Гъæй-гъæй, гъæй-гъæй, Дигорæ!

    Хабархæссæг нæмæ фæцæй,

    Истур æфсад нæмæ æрбацæуй,

    Исафун фæндæ нæбæл искодтонцæ!

    Уалæнмæ Туйгъанти хуарз Елбердухъ

    Дигоргомбæл хæдзаргай рахадтæй:

    – Фæдес, фæдес, Дигорæ!

    Дæлæ нæмæ Хъæрæми хантæ

    Истур æфсади хæццæ æрбацæунцæ,

    Исафуни фæндæ нæбæл искодтонцæ,

    Цалинмæ нæмæ медæфцæгмæ не ‘рбацудæнцæ,

    Уалинмæ дæлæфцæгмæ сæ размæ

    Тохæг лæгæй цæун гъæуй!

    Хуæнхти тохæн федæрттæ ‘рахæссун гъæуй,

    Хæтæли хуаллаг цæттæ кæнтæ,

    Морги æндзæрмæ уæ размæ

    Раздзау цæудзæнæнæй,

    Æма хæтæли хуаллаг уомæ куд дæттайтæ!

    Даргъонæй Дигори думæгмæ

    Хæрæмегъæ ниббадтæй;

    Уорс хонхи бæрзондæй

    Уорс мегъи пъæсту ратахтæй,

    Тар хæрæмегъæбæл æхе ниццавта:

    Пъæстугæйттæ ‘й никкодта.

    Уорс мегъи пъæсту н’ адтæй, –

    Туйгъанти хуарз Елбердухъ адтæй;

    Хърæми хантæн сæ раздзæугути

    Ниппурх кодта.

    Æргъаударæни къулдунбæл

    Æртæ баллон берæгъи рацудæй,

    Истур æфсади астæу

    Хъесхъесгæнгæ исмедæг æнцæ,

    Истур дессæгтæ сæ никкодтонцæ.

    Æртæ баллон берæгъи н’ адтæнцæ, –

    Хъубадти Дзанхъæлици æртæ фурти адтæнцæ.

    Тасолтани фурт еци тугъди æгади мардæй

    Рамæлунмæ æвгъайуаг адтæй;

    Е æвгъайуаг бæргæ н’ адтæй,

    Дигоргоми сау æхсæрфæнбал

    Æма сау бæгæнийæй æ губун идзаг адтæй,

    Хъæрæми ханæн Дигоргоми пурхæ кæнунмæ

    Надамонæг æмбал адтæй.

    Фæдесæнттæ раздахтæнцæ

    Хъæрæми ханæн сæ тонаути хæццæ;

    Истур цагъд син никкодтонцæ;

    Истур-Дигорæмæ дæр фæдесгъæргæнæг рарвистонцæ.

    Истур-Дигори хонхæй сау сунт ратахтæй;

    Сау сунт н’ адтæй, –

    Хъарабугъати минги Хъарабугъа адтæй.

    Хъæрæми ханти æфсæдтæ адтæнцæ кæрдæги бæрцæ;

    Таймазти хуарз Дзанцег нигъгъæр кодта:

    – Хъарабугъати минги Хъарабугъа, ду фæдеси уайæ,

    Фал лæгдæр кæд дæ,

    Уæд раййафæ Истур-Дигори хорбадæни:

    Уостити астæу гебена кæрдун мæ кæрдæнæй!

    Сурхи бæрзондбæл еуцонгон бæласæ адтæй,

    Абисалти хуарз Деулетæн еци бони тугъди

    Бицентæмæ тъæпæнæгидзаг уæрас адтæй,

    Уой хæццæ ин мийнасæ адтæй.

    (Туйгъанти Тæтæрхъани дзурдтæ, 1921 анзи)

    Аци тугъди фæстеугутæ æрмæст хуæрзæрдæмæ нæ фæббедтæнцæ Дигорæбæл. Еуемæй, сæхе багъæуай кодтонцæ æма равдистонцæ, знаги нихмæ æрлæуун сæ бон ке æй, æнккæт коми адæн дæр еузæрдиуонæй фезмæлгæй тæссонд уавæри. Иннемæй ба, Кæсæги фæууæлахези фæсте Хъæрæми хантæ уотæ арæх нæбал лæбурдтонцæ, фæстæдæр ба бунтондæр æрæнцадæнцæ. Кæсæг сæхебæл фæххуæстæнцæ, сæ хъаурæ бонæй-бонмæ ирæзтæй. Хани æфсæдти нихмæ æноси тохти кæсгон æлдæрттæ æхсистæнцæ куд бæгъатæр æма дæсни тугъдонтæй. Фал сæ размæ знаг ку нæбал адтæй, уæд сæхуæдтæ агорун райдæдтонцæ кæбæл истохонцæ, уæхæнттæ, æма сæ фалæнбулай цæрæг адæнтæмæ лæборун райдæдтонцæ. Кæд рæстæгмæ Хъæрæми ханти æрбалæбурдтитæй исуæгъдæ ‘нцæ цæгаткавказаг адæнтæ, уæд сæ нур ба кæсгон æлдæрттæ раййивтонцæ. Куд тухгиндæр кæнгæ цудæнцæ кæсгон æлдæрттæ, уотæ арæхдæр лæборун райдæдтонцæ Дигоргоммæ. Сæ лæборун нæ ниууагътонцæ, цалдæн сæ урус нæ фæссурдта, уæдмæ. Еци лæбурдтити туххæй дæр берæ таурæхътæ байзадæй, фал нуртæккæ нæ дзубанди æй, Уæрæсебæл ку нæма байеу æй Дигорæ, уæд ци цаутæ цудæй, уони туххæй.

    Ногъай æма хъалмухъ дæр арæх ислæбориуонцæ хуæнхаг адæнтæмæ. Уæд еу уæхæни, XVIII-аг æноси фиццаг æмбеси, хъалмухъ æма ногъай исфæндæ кодтонцæ еумæйаг балци скæнун, фиццаг Иристонмæ, уордæги ку рацæуонцæ, уæдта сæ над кæнуйнаг адтæнцæ Цæцæнбæл. Иристони нет кодтонцæ сæ мулк æма син сæ фонс байсун, адæни ба уацайрæгтæй ракæнун æма сæ Туркмæ рауæйæ кæнун. Дигоргоми дæр æма Цæцæни дæр базудтонцæ хъалмухъ æма ногъайæгти нет. Нуртæккæ бæрæг нæй, Иристони иннæ кæмтти зудтонцæ еци хабар, æви нæ, уомæн æма еци хабæртти туххæй Дигоргомæй уæлдай æндæр кæмтти нециавæр таурæхъ ес.

    Цидæр адтæй, Дигоргом æфсад æрæмбурд кодта, бадзубанди кодтонцæ цæцæйнæгтæ æма кæсгæнтти хæццæ еумæйагæй тонаугæнгути нихмæ æрлæуун. Ногъайи еугонд æфсад Минкъий Кæсæгбæл ке цæудзæй, е кæсгон адæнæн пайдайаг ке н’ адтæй, уæдта сæ Ногъай дæр æма Хъалмухъ дæр арæх ке гъигæ дардтонцæ, уомæ гæсгæ кæсгæнттæ Цæцæн æма Дигори фарс рахуæстæнцæ. Се ‘фсæдтæ фæййеу æнцæ Елхоттæ æма нури Змейки астæу Терки галеу фарс. Уоми бахизтонцæ хъалмухъ æма ногъайи. Се ‘хсæн карз тох райеудагъ æй æма дигорон-кæсгон-цæцæйнаг æфсад бундзагъд никкодта хъалмухъаг-ногъайаг тонаудзаути. Уæдæй фæстæмæ, таурæхъгæнгути загъдмæ гæсгæ, Ногъай нæбал лæбурдта нæдæр Иристонмæ, нæдæр Кæсæгмæ.

    Цæмæдессаг æй æндæр цау дæр, кæци æрцудæй XVIII-аг æноси æмбеси (бæлвурддæрæй ин нæййес сбæрæг кæнæн). Еу уæхæни Дигоргоммæ кæсгон æлдари номæй фæдесон æрбацудæй. Кæсгон æлдар Хæтæхцихъоти Хæтæхцихъо Дигорæй æма Ирæй курдта æнхус, æ зæнхитæмæ ин циавæрдæр знаг ке ‘рбацудæй, уой туххæй. Уæллагири комæй дæр æма иннæ кæмттæй дæр неке рацудæй. Дигоргоми ба бæхæфсад æрæмбурд кодтонцæ. Сæ раздзæуæг адтæй Хъубадти Амурхани фурт Бекмурзæ, фæсномугæй æй худтонцæ Бор-Бекмурзæ (æ бор рехæмæ гæсгæ). Дигори æфсад рахъæрттæй Æрги унгæгмæ. Уоми сæмæ æнгъæлмæ кастæй кæсгон æлдар е ‘фсади хæццæ. Кæрæдзебæл бацийнæ кодтонцæ, зонгæ адтæнцæ. Уæдта ‘й Хъубадий-фурт фæрсуй: «Кæми ‘й и знаг?». Кæсгон æлдар ин æ къохæй райамудта е знаги ‘рдæмæ: «Уæртæ уоми акъоппитæ къахунцæ». Уой фегъосгæй Бекмурзæ е ‘фсадмæ фæгъгъæр кодта, «размæ!», зæгъгæ, æма кæсгон æлдар ин ци ‘рдæмæ райамудта, ецирдæмæ ниййарæцæн æнцæ. Кæсгон æлдар ма æ фæдбæл рауадæй, æ фæсте гъæргæнгæ: «Кумæ уайис, уæхе цæгъдуни кæнетæ? Мæнæ бал иннæ æфсæддон къуартæ дæр бахезæн, уæдта сæбæл æмхъаурæй истохдзинан!» Фал имæ Хъубадий-фурт нæ байгъуста, цалдæн уони хезæн, зæгъгæ, уæдмæ етæ дæр федæрттæ исараздзæнæнцæ, æма, дан, син уæд нæбал исхъаурæ кæндзинан. Кæсгон æлдар е ‘фсади размæ фæстæмæ раздахтæй, дигори бæхæфсад ба идарддæр сæ уад кодтонцæ. Æвеппайди акъопкъахгути сæргъи февзурдæнцæ æма сæ хæццæ тох исамадтонцæ. Æнæнгъæлæги бампурсгæй, сонт æфсади бон син нихкъуæрд раттун не ‘ссæй. Еци цауи фæсте Дигорæмæ фæззиндтæй уæхæн загъд: «Æ номбæл дæр æй нæ бафарста», кенæ: «Сæ номбæл дæр сæ нæ бафарстонцæ». Загъд фæззиндтæй, и ‘фсад фæстæмæ ку ‘рбаздахтæнцæ Дигоргоммæ, уæд сæ ку бафарстæ ‘й, циавæр муггагæй адтæнцæ и знаг, зæгъгæ, уæд фæдесонти бон нæ бацæй дзуапп раттун, уомæн æма, ке хæццæ истухтæнцæ æма ке ниццагътонцæ, уой зонгæ дæр нæ бакодтонцæ.

    XVIII-аг æма XIX-аг æноси райдайæни, цалдæн Уæрæсе не ‘рфедар æй Кавкази, уæдиуæнгæ змæнст рæстæгутæ адтæй, кæрæдземæн тухæ кодтонцæ адæн. XIX-аг æноси райдайæни, кæд Дигорæ байеу æй Уæрæсей хæццæ, уæддæр Дæгестан æмæ Цæцæни тохгæ ке кодта, уомæ гæсгæ нæ хъæрттæй æгас Цæгат Кавкази закъон æрæвæрунбæл. Уомæй пайда кодтонцæ кæсгон æлдæрттæ, æма арæх тонау кæнунмæ иссæуидæ Дигорæ æма Ирæмæ.

    Таурæхътæмæ гæсгæ, Ирæфи галеу фарс адтæй еу минкъий дигорон гъæу – Сауæдæнттæ, зæгъгæ. Цардæй си хæтæнти цæуагæ еу лæг, Бесоли фурт Бæрек, зæгъгæ. Еу хатт имæ кæсгон æлдар æхсæвигон иссудæй æ бæх давунмæ. Е стуфмæ ин Бæрекки уосæ ракастæй æма æ лæгмæ багъæр кодта, дæ бæх дин фæттардæ уй, зæгъгæ. Бæрек топи хæццæ рагæпп ласта æма кæсгон æлдари фехста. Кæсæг базудтонцæ, Бæрек ке рамардта се ‘лдари, æма се ‘фсад гъæугæрон æрлæуун кодтонцæ. Устур агæ фидæй байдзаг кодтонцæ, æма ‘й дууæ лæгей усхъæбæл исивæргæй, артбæл байвардтонцæ. Лæгтæ æййевæгау агæ артмæ дардтонцæ, Бæрек, дан, кæми ‘й, уой, зæгъгæ, зæгъетæ. Фал Бæрек хæтæни адтæй, æма ку фелвæстæй, уæд ин надбæл радзурдтонцæ кæсæги хабар. Бæрек сæмæ рарвиста: «Тагъд уæхе райсетæ, кенæдта уæмæ фæццæун!». Кæсæг фæттарстæнцæ æма сæхе райстонцæ, се ‘лдари тог нæ райсгæй.

    Мадта хуарз зундгонд æй Кети гъæуи хабар дæр, уæдта ин æ бундорбæл Малити Геуæрги ци кадæнгæ ниффинста, е дæр.

    Еци хъисмæтæй хайгин фæцæй Моски гъæу дæр. 1802 анзи, гъæуи адæн кувди куд бадтæнцæ, уотæ сæмæ фæззиндтæй кæсгон æлдар. Е ‘фсад гъæугæрон æрæнцадæнцæ, гъæуи адæнмæ ба барвиста, цæмæй ин æртæ (авд) анзей хъалон куд бафедонцæ. Гъæуи хестæртæ ин дзуапп равардтонцæ: «Мах дæуæн хъалондар некæд адтæн, æма ни ци агорис. Кæд иуазæги æрбацудтæ, уæд иуазæг Хуцауи иуазæг æй, æма дæ байуазæг кæндзинан». Æд æфсад æй æрбахудтонцæ æма сæ фингæбæл исбадун кодтонцæ. Хестæрæн исбадун кодтонцæ, куд кадгин иуазæг, кæсгон æлдари. Куд æмбæлуй, уотæ хестæри рази ба сæр не ‘ривардтонцæ. Дуккаг хестæрæн ба гъæуккаг зæронд лæг бадтæй. Е æхе бахатта æлдармæ, æма уотæ: «Цæмæ ни агорис хъалон, мах хъалондар некæмæн адтан æма ан. Иуазæгбæл æхцул ан, тухæгæнæгæн ба тухæ иссерæн». Кæсгон æлдар имæ хецмæрæй уотæ бакодта: «Æма кæд уотæ æгъдаугин айтæ, уæд уе ‘гъдау кæми ‘й?! Хестæри рази ци ‘мбæлуй, е ку нæййес, уæд. Фиццагбал мæ рази ци ‘мбæлуй, уой æривæретæ, уæдта уин ци кæнгæ ‘й, уой æз бакæндзæнæн!» Зæронд лæги ци балæдæрун ма гъудæй, æлдар сæ сабурæй ке нæ ниуаддзæй, æма лæггадгæнгутæмæ фæдздзурдта, цæмæй хестæри размæ ци ‘мбæлуй, уой рахæссонцæ. Зелæнгæнгутæ рахастонцæ æма кæсгон æлдари рази хæрæги сæр æривардтонцæ, мæнæ де ‘гъдау, зæгъгæ. Хæрæги сæр æрæвæрун ба еци рæстæги æгас Кавкази дæр тæккæ æгадæдæр миуæбæл нимад адтæй. Кæсгон æлдар дæр куд нæ ралæдæрдтайдæ, уæхæн æгадæ ‘й хумæтæги ке нæ фæккодтайуонцæ æма е ‘фсæдтæмæ фæгъгъæр кодта. Фал уæдмæ сæ фæсте рæнгъистадæй фæсевæд лæудтæнцæ, лæггадгæнгути хузи, æма сæбæл сæхе ниццавтонцæ. Ниууагътонцæ ма си æрмæст гъæргæнæг. Гъæргæнæг фæххабар кодта Кæсæгмæ æма кæсæг сæ мæрдтæ балхæдтонцæ. Фал дигорæ зудта, сæ мæрдтæ ку банигæнонцæ, уæд сæмæ мард æлдари фурт æфсади хæццæ ке цæудзæнæй æма рагацау сæхе æрцæттæ кодтонцæ ледзунмæ. Æфсад иссæуй, зæгъгæ, ку фæххабар æй, уæдта сæхе хуæнхтæмæ райстонцæ. Уоми æгас зумæг лæгæтти фæццардæнцæ. Уалдзæг ба, кæсæгæн сæ къохи неци бафтуйгæй, сæ фурмæстæй хæдзæрттæ ниппурхæ кодтонцæ æма сæхемæ рандæ ‘нцæ. Ледзæг адæн сæ гъæууатмæ бæргæ æрцудæнцæ, фал æй лæдæрдтæнцæ, кæсгон æлдар сæ сабур ке нæ ниууадздзæнæй, æма Мæздæгмæ фæллигъдæнцæ, сæхе хъазахъи бæрни бакæнгæй. Уотемæй фæззиндтæй Мæздæги дуккаг дигорон гъæу – Дзæрæсте.

    Хе багъæуай кæнуни туххæй Дигори кæд арæх багъæуидæ гæрзтæ райсун, уæд дигорæ сæхуæдтæ дæр фæстезад нæ адтæнцæ ескæмæ балæборуни ‘гъдауæй.

    XVIII-аг æноси ‘мбесæй XIX-аг æноси ‘мбесмæ Цæгат Кавкази адтæй тонаугæнгути рæстæг. Фонс ратæлæт кæнун, мулк байсуни туххæй кæрæдземæ балæбориуонцæ. Адæн радавиуонцæ амæнати, æма ‘йбæл æ хæстæгутæ ку нæ бафедиуонцæ, уæдта ‘й кенæ рамариуонцæ, кенæ рауæйæ кæниуонцæ уацайрагæй Туркмæ.

    Еци царди ‘гъдауи тæвагæ бахъæрттæй Дигорæмæ дæр. Хуарз зундгонд æй «Стур-Дигори зар» (æндæр вприантти ба хуннуй «Къайи фурти зар», «Хъантемурти Мазухъи таурæхъ»), кæцими дзубанди цæуй, Дигорæ Гезей æфцæгбæл Гурдзимæ, Рацъæмæ куд бампурстонцæ. Рæуонæн фæууидæ е, æма, дан, ни хъалон дарунцæ. Уогæ ба хъалон фистонцæ, паддзахадон институти формитæ ци æхсæнади фæууидæ, уоми. Цæгат Кавкази, бустæги ба Иристони дæр æма Дигори дæр уæхæн формитæй неци адтæй æма хъалон неке некæмæн фиста. Хъалон хониуонцæ, ку бампурсиуонцæ, уæд сæ дзæбæхæй цæмæй ниууадзонцæ тонаугæнгутæ, уой туххæй сиуагъæ, феддон бафедун. Уæхæн хъалон Устур-Дигорæбæл дæр исивардтонцæ Гезей æлдар Ахалбеда. Цæмæй син сæ фонс ма дава æма сæмæ ма лæбора, уой туххæй Стур-Дигорæй хъалони аргъмæ фонс дæр, лæхъуæнтæ æма кизгуттæ дæр байсидæ. Уæд еци гъуддаг устур æгадæ æркастæй Къайи фурт Гегкимæ.

    Гегкий рантæст таурæхътæ фæйнæхузи хонунцæ: еуетæ ‘й Багъайти цæрæг Гегкити муггагæй худтонцæ, иннетæ – уордигон Цъеути муггагæй (уогæ, Гегкитæ æма Цъеутæ æрваддæлтæ ‘нцæ). Фал игургæ ба ракодта Уæллагкоми, æма си рацудæй уæллагкоймаг Гегкити муггаг.

    Гегки зелун райдæдта Стур-Дигори æма архайдта адæни Ахалбеда-æлдари нихмæ байеу кæнун. Фиццаг рæстæги ин неке кумдта, фæстагмæ ба си нифс цæун байдæдта æма исарази æнцæ. Гегки æнхусæн ракодта Уæллагкомæй дæр, Тъæпæн-Дигорæй дæр æма Донифарсæй дæр. Уотемæй æфсад æрæмбурд кодта Мадзаски. Фал æй лæдæрдтæй, цæмæй еувæндон адтайуонцæ, уой туххæй сæ уæхæн фæтæг гъудæй, кæцимæ æгасæйдæр игъустайуонцæ. Æма уæхæн адæймаг ба æрмæст ездон муггагæй ку нæ адтайдæ, уæд хумæтæг лæгмæ ба, цийфæнди кадгин ку адтайдæ, уæддæр æнхузæнæй не ‘гъустайуонцæ. Гегки берæ фæййагурдта сæхецæн фæтæг лæг Баделиати æхсæн дæр æма Цæргæсати æхсæн дæр. Фал си нæ ирдта. Алкæмæ дæр ести гъæнæ иссеридæ, кæцимæ гæсгæ тугъдон фæдонæн нæ бæззидæ. Уæхæн лæг æрмæст Хъантемуртæмæ иссирдта – Хъантемурти Мазухъ, зæгъгæ. Еуæй-еу зарти æма таурæхъти ‘й Туалий фурт худтонцæ, иннетими ба ‘й – Иналухъи-фурт.

    Тъæпæн-Дигорæй рацæугæ къуари сæргъи лæудтæй Басулухъи-фурт, Уæллагкоми къуари сæргъи – Абисали-фурт, Донифарси къуари сæргъи ба – Гагуатæй раздзæуæг.

    Гезей æфцæгбæл ку бахизтæнцæ, уæд сæ Гезейаг еу цауæйнон, Туане, зæгъгæ, фæууидта, æма Дигори æфсад ку æрæхсæвеуат кодтонцæ еу рауæн, уæд сæмæ багъустæй æма син сæ фæтæг Хъантемурти Мазухъи рамардта. Æма уæд Гегки æхемæ райста унаффæ. Гезей гъæумæ идардгомау æрбадун кодта, æхуæдæг ба гъæумæ багъузтæй Ахалбеда-æлдари хæдзарæмæ. Æгас æхсæвæ ‘й фæгъгъæуай кодта, сæумæ ба æлдар куд рацудæй хæдзарæй, уотæ ‘й фехста. Топпи гъæр Дигори æфсадæн нисан адтæй æма бампурстонцæ гъæумæ. Се ‘лдар кæми фæммардæй, уоми Гезей цæргутæ нæбал бандиудтонцæ истохун. Дигорæ син сæ фонс ратардта, лæхъуæнтæ æма кизгуттæ уацайрагæй ракодтонцæ.

    Уæдæй фæстæмæ Гезей цæргутæ нæбал гъигæ дардтонцæ Стур-Дигори. Уогæ, Балхъари цæргутæ Стур-Дигойрæгти æнтæстдзийнадæ ку фегъустонцæ, уæд етæ дæр исфæндæ кодтонцæ Геземæ балæборун æма син сæ фонс ратæлæт кæнун. Æфсад æрæмбурд кодтонцæ, Гезебæл æртумугъ æнцæ, фал син рацъонтæ нихкъуæрд равардтонцæ æма балхъайрæгтæ фæлледзæги ‘нцæ. Рацъæ сæ уобæл дæр нæ ниууагътонцæ: Тифлисæй ракурдтонцæ æма син Гурдзий паддзах æфсад исæрвиста. Гурдзий æфсад æрбахизтæнцæ Дигоргоммæ, Стулий æфцæгбæл ба бахизтæнцæ Балхъармæ æма коми цидæр гъæу адтæй, уони басугътонцæ. Раст зæгъгæй, Гурдзий æфсад Стур-Дигорæмæ бавналун нæ бандиудтонцæ æма фæстæмæ раздахтæнцæ.

    Кæрæдземæ тонау кодтонцæ Уæллагири æма Дигори кæмттæ дæр. Таурæхътæй зундгонд æнцæ, зæгъæн, Дигорæ Мамисонмæ куд балæбурдтонцæ, Баделиатæ Уæллагири коммæ тонау кæнунмæ куд рандæ ‘нцæ, Уæллагири комæй Къаматæмæ куд бампурстонцæ, кенæ Уæллагири ком Гæлиатæй хъалон есун куд гъавтонцæ.

    Фал еци медкоймаг лæбурдтитæ, кæд адæни хъæбæр тухсун кодтонцæ, уæддæр уæхæн зæран нæ хастонцæ, иннæ адæнти æрбалæбурди хузæн.

    Еци тонаутæ æрсабур æнцæ æрмæст XIX-аг æноси ‘мбеси, Уæрæсей паддзахадæ ку ‘рфедар æй Кавкази, уæд. Æма уой фæсте ба райдæдта Дигори нæуæг истории.

     

    Тахъазти Федар

    журнал «Ирæф»

    ZİYARETÇİ YORUMLARI

    Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

    BİR YORUM YAZ

    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

    Yandex.Metrica