digoron.org

Дигоргоммæ адæни æрбалигъди фарстатæ – Digorkom’a Yerleşim’e Ait Görüşler.

Дигоргоммæ адæни æрбалигъди фарстатæ – Digorkom’a Yerleşim’e Ait Görüşler.

Дигоргоммæ адæни æрбалигъди фарстатæ

 

Цалдæр анзей размæ студентти хæццæ Дигоргоми практики уогæй, Хъодзасти Агубе, Мадзаски цæрæг, Стур-Дигори зилди цæрæг муггæгти туххæй дзоргæй, æ дзубандий уæхæн хатдзæг искодта, гъома, дан, ами, Стур-Дигори цæрæг н’ адтæй, æгас муггæгтæ дæр æрбаледзæг æнцæ: ка Балхъарæй, ка Уæллагири комæй, ка Гурдзийæй, ка Кæсæгæй, зæгъгæ. Фал æй уотæ ку бафарстон “кæд æгасæй дæр ранимад рауæнтæй æрбалигъдæнцæ, æма ами ба неке цардæй, уæд сæ дигоронау ба ка исахур кодта?”, уæд фæкъкъех æй, æма мæ фарстабæл десгæнгæй æрмæст “уобæл ба нæ расагъæс кодтон”, зæгъгæ, бакодта.

Уæхæн гъудибæл хуæст æрмæст Хъодзаси-фурт нæй. Арæх фегъосæн æма бакæсæн ес, Дигоргоми, дан, цæрæг нæ адтæй, зæгъгæ. Уогæ муггæгти таурæхътæмæ ку ‘ркæсæн лæмбунæг, уæд берæ муггæгтæ сæ рацæуæн нимайунцæ æрбаледзæг фиддæлбæл.

Еци фарста мæ сцæмæдес кодта æма ме ‘ргом раздахтон аци гъуддагмæ лæмбунæгæй æркæсун. Куд арфдæр нигъулдтæн и фарстай, уотæ ирддæрæй æма бæлвурддæрæй æргомгæнгæ цудæй Дигоргоми адæни фæззинди истори. Зæгъун гъæуй уой, æма, æцæгдæр, берæ муггæгтæ æрбаледзæг ке ‘нцæ Дигоргоммæ. Уогæ адæн Дигоргоммæ еци еу рæстæги не ‘рбалигъдæнцæ, фал еци миграцитæ адтæнцæ, тæккæ минкъийдæр, фондз хатти – X æносæй XIX æноси уæнгæ.

Аланти паддзахадæ Темур-алсахъи æфсæдтæ ку ниппурхæ кодтонцæ, уæд, ке зæгъун æй гъæуй, адæн бундзагъд нæ фæцæнцæ. Фал Темур-алсахъи иссуди размæ дæр æма æ фæсте дæр Цæгат Кавкази еминæ ралæудтæй. Еци еминæ Европи схудтонцæ, хъæбæр берæ адæн ке фæццæгъдуни æй, уомæ гæсгæ, “сау мæлæт”. Аланти паддзахадæ уотæ искунæг æй, æма гъæутæ раздæр кæд хъæбæр æнвахс адтæнцæ кæрæдземæ, уæд Темур-алсахъ æма емини фæсте ба еу гъæуæй иннемæ адтæй цалдæр боней цуд. Уомæ гæсгæ еци рæстæги анзфинстити аланти кой нæбал ес. Фал, кæд истори нин аланти паддзахади мæлæти фæсте и адæни туххæй неци хабар бал æрхъæртун кодта, уæд Дигоргоми ба байзадæй берæ таурæхътæ, кæцитæмæ гæсгæ æнгъезуй еци цохгонд рæстæгутæ банхæст кæнун.

Историктæн расагъæссаг æй еци гъуддаг дæр, æма историон таурæхътæбæл рафæлгæсгæй бафеппайæн ес, æма Иристони иннæ кæмтти таурæхъти некæми цæуй дзурд будуйраг адæни æрбалигъди туххæй хонхмæ, кæд æма Дигоргоми ба байзадæй аллихузон таурæхътæ будуйрæгти миграций туххæй хуæнхбæстæмæ. Аци таурæхътæн сæ фулдæр баст æнцæ тæтæр-мангол æма Темур-алсахъи æрбалæбурди хæццæ. Фал ес еу таурæхъ, кæци æ медесмæ гæсгæ æй æнккæти рагондæр, уомæн æма си нæдæр тæтæр-манголи, нæдæр Темур-алсахъи, нæдæр ногъайи, нæдæр кæсæги кой нæййес. Еци таурæхъ æй Астани хæццæ баст.

Астани таурæхътæ беретæн зундгонд æнцæ. Тъæпæн-Дигори берæ муггæгтæ сæхе нимайунцæ уой байзайæггагбæл. Фал, куд рагон таурæхъ, уотæ адæмæй Астани туххæй, ке зæгъун æй гъæуй, берæ гъуддæгтæ феронх киндæй. Уомæ гæсгæ ба фæззиндтæй Астани фæлгонц аллихузи тæфсергæнæг теоритæ. Еци теоритæн сæ фулдæр æнцойнæ кæнунцæ æ номи этимологибæл (гъома, æ ном ци нисан кæнуй, уобæл). Фал еци этимологи дæр исхонæн ес “адæмон этимологи”.

Адæмон этимологимæ гæсгæ Астани ном, дан, рацудæй нимæдзон “аст”-æй, аст фурти, дан, ин ке адтæй, уой туххæй. Фал, еуемæй, æхе Астанæй рацæугæ ци муггæгтæ нимайунцæ, етæ астемæй фулдæр æнцæ (Гæуистæ, Налойтæ, Скъодтатæ, Тепсихъотæ, Охъазтæ, Тауаситæ, Цъебойтæ, Цохътæ, Цакъотæ, Гулутæ, Залетæ, Гасантæ). Дуккагæй ба, аст муггагебæл ку æрæнцайæн, уæддæр си логикæ нæййес. Нимæдзонмæ гæсгæ исхундæ уй æстæймаг, кенæ æвдæймаг ка райгуруй, еци сувæллон. Зæгъæн, “Авдан” номæй исхониуонцæ æвдæймаг сувæллони. Фал ин авд фурти райгурдзæнæй, ку исустур уа, уæд, зæгъгæ, уой туххæй исхундæ адтайдæ уæхæн номæй, уомæн унæн ба некæд адтæй. Æма Астани уой туххæй хундæй, æма ин аст фурти адтæй, уобæл дæр зин баууæндæн æй. Æхуæдæг æстæймаг сувæллон адтæй, уой туххæй ба нин еунæг таурæхъ дæр неци зæгъуй.

Астани туххæй аллихузи таурæхътæ байзадæй. Кæрæдземæй берæ нæ хецæн кæнунцæ, фал алли варианти дæр цидæр хецæндзийнадæ фæззиннуй, кæци нин бæлвурддæрæй æнхæст кæнуй Астани фæлгонц. Æ таурæхътæ берæ рауæнти финст æрцудæнцæ, цалдæр си мухургонд æнцæ Гецати Афæхъой киунугæ “Дигори коми муггæгти равзурд”-и дæр. Æма дæнцæнæн уони нæбал хæссун (таурæхътæ кæрæдзей хæццæ рабарун ке бафæндæ уа, е сæ уонæми дæр бакæсдзæнæй), фал æрхæсдзæнæн мæхуæдæг ци таурæхъ ниффинстон 1985 анзи октябри мæйи Нари гъæуккаг Хуадонти Буцойæй, уой.

Хуадони-фурт куд дзурдта, уомæ гæсгæ Астан адтæй цауæйнон, кæци æрбафтудæй будурæй хонхмæ цауæнгæнгæй. Еу рауæн ба, дан, æ бæхæй æрхизтæй, рауолæфон, зæгъгæ. Кæрдæгбæл æхе бахъан кæнгæй рафунæй æй, ку райгъал æй, уæдта æ бæх нæбал рауидта. Агорунтæ ‘й исиста, æма еци агоргæй еу хæдзарæбæл исцурæвæрæ ‘й. Хæдзарæмæ бацудæй æма уоми баййафта еу æригон силгоймаги. Æ ном хундтæй Дигорхан (Хуадони-фурт куд загъта, уомæ гæсгæ Дигоргоми ном дæр, дан, еци силгоймаги номæй рацудæй). Астанæн æ бæх дæр еци силгоймагмæ разиндтæй. Астанæн æ зæрдæмæ фæццудæй и силгоймаг æма байзадæй æ хæццæ цæргæ. Райгурдæй син æртæ фурти: Тæраз, Гагу æма Дзандар. Ку рабайлæгъ æнцæ, уæд хестæр фурт Тæраз фæллигъдæй Уæллагири коммæ æма си рацудæнцæ Тæразонтæ (иронау – Цæразонтæ), астæуккаг фурт Гагу фæллигъдæй Донифарсмæ, æма уомæй ба рацудæнцæ Гагуатæ. Кæстæр фурт Дзандар ба байзадæй æ фиди хæдзари æма уомæй ба рацудæнцæ Тъæпæн-Дигорæ.

Амæй рагондæр таурæхъ Дигоргоми цæргути фæззинди туххæй нæййес дигорон фольклори, æма зæгъун æнгъезуй: Астани байзæддæгтæ æнцæ Дигоргоми рагондæр æма бундорондæр цæргутæ. Аци гъуддагæн ма ес æндæр æвдесæнтæ дæр (уонæбæл æрлæудзинан фæстæдæр).

Астанæн æ ном ку ‘взарæн, уæдта бафеппайун гъæуй уой, æма аци ном æмбæлуй рагон ирайнаг æвзæгути. Зæгъæн, Бейли Г.У ци дзурдуат рауагъта («Хотан-сакти æвзаги дзурдуат»), уоми æмбæлуй дзурд «астан»: āstana‘райдайæн’ [‘Start’, ‘beginning’], хотайнагау ne thatau harbi<śśu>ttu dātu āstanu näsgskye jsa draiśu ‘тагъд рæстæги сæ зæрдæбæл нæма æрлæудзæнæй æнккæт dharma-доктринæ, райдайæн байдауæни уæнгæ’ [‘They will not soon be able to recall the entire dharma-doctrine, the beginning with the end’][1]. Персайнаг æвзаги ﺁﺳﺗﺎﻥ [астан] нисан кæнуй ‘къæсæр, бацæуæн; паддзахи тургъæ’ [‘threshold, entrance, shah yard’], кенæ ﺍﺳﺗﺎﻥ [остан] ‘бæстихай, провинци (административон хай Ирани)’ [‘region, provinces’].

Цийфæнди ку уа, уæддæр нин Астани таурæхътæ æвдесунцæ рагдзаманти ци цаутæ цудæй Дигоргоми, уони. Астани хæццæ баст æй Дигоргоми фиццаг цæргути фæззиндæ.

Абони цæстæнгасæй зин зæгъæн æй, Астани таурæхътæ нин кæци рæстæгбæл дзорунцæ, уой, фал, æнæмæнгæ, еци дзаман исхонун æнгъезуй Астанти догæ.

Астанти доги, кайзонуй, берæ адæн нæ цардæй хуæнхбæсти. Уомæ гæсгæ ба аланти паддзахадæ ку бабун æй, уæд будурæй хонхмæ ледзун райдæдтонцæ æма ком идзаггæнгæ цудæй адæмæй.

Еци процесстæ æвдесæг таурæхътæй еу æй Задæлески Нанай хабæрттæ.

Задæлески Нана сувæллæнттæ ку ‘рбакодта медхонхмæ, уæд уой банимайæн ес Астанти фæсте будурæй Дигоргоммæ адæни фиццаг миграцибæл. Таурæхътæмæ гæсгæ бæрæг æй, Задæлески Нана сувæллæнтти хæццæ ку фæззиндтæй хонхи æма сæ Морги лæгæти ку хаста, уæд уонæй æндæр дæр ма коми цæргутæ ке адтæй.

Таурæхътæмæ гæсгæ Задæлески Нана сувæллæнтти хæццæ медхонхмæ æрбахизтæй Сурхи ‘фцæгбæл. Уой хинцгæй зæгъæн ес, æма будурæй еци миграци адтайдæ Ирæфи донæй Æрæдони дони астæу зæнхитæй, кæци хаудтæй Скæсæйнаг Аланимæ.

Задæлески Нанай таурæхътæ нин, кайзонуй, дзорунцæ тæтæр-манголи хæццæ тохи цаутæбæл нæ, фал Темур-алсахъи æфсæдти æрбалæбурди туххæй. Тæтæр-манголи туххæй таурæхътæ Дигоргоми нæ байзадæй, фал, таурæхътæмæ гæсгæ, Темур-алсахъ ба æхуæдæг дæр ма адтæй Дигоргоми. Æхсæуи гъæуи цалдæр муггаги сæхе нимайунцæ Темур-алсахъи байзæддæгтæбæл.

Уæдта ма таурæхътæмæ гæсгæ, дигорæ Темур-алсахъи æфсæдти хæццæ ку тох кодтонцæ, уæд си еу къуар æрбайервазтæй медхонхмæ. Медхонх райеудагъ æй карз тох æма сæ дигорæ æлхъевун райдæдтонцæ. Темуронтæ ледзæги фæцæнцæ, фал син комæй будурмæ рахезæн нæбал адтæй æма Уæллагкомæрдæмæ сæхе райстонцæ. Згиди æфцæгбæл Уæллагири коммæ байервазтæнцæ, фал сæ уоми ба уæллагийрæгтæ бундзагъд никкодтонцæ.

Еци цау, ке зæгъун æй гъæуй, миграцимæ комкоммæ неци барæ даруй, фал нин уобæл дзорæг æй, æма Темури æфсæдтæ медхонхмæ ку ‘рбайервазтæнцæ, уæд медхонхи цæргутæй, бустæги ба Тъæпæн-Дигори, берæ фæццæгъдуни адтайдæ. Уомæ гæсгæ ба будурæй медхонхмæ фулдæр миграцитæ баст æнцæ Тъæпæн-Дигори хæццæ.

Дуккаг миграци ба баст æй Дигор-Хъабани хæццæ.

Берæ таурæхътæ байзадæй Дигор-Хъабанбæл. Дигоргоммæ ку ‘рбацудæй æ адæми хæццæ, уæд æ адæнæй еу хъаун æрцардæнцæ Хæнæзи. Еци рæстæг ба Хæнæзи цардæнцæ Седанатæ. Седанатæ, кайзонуй, æнцæ Астанти дзаманæй уоми цæргутæ. Таурæхътæ куд дзорунцæ, уомæ гæсгæ Седанатæ Хæнæзæй исистадæнцæ, мах дæр, дан дигорæ ан, фал еци дигорæ нæ ан, зæгъгæ, æма фæллигъдæнцæ Сурхи ‘фцæгмæ, нур Задæлески сæрмæ бæрзонд къæдзæхбæл ци мæсуги ихæлддзæгтæ ес, уордæмæ. Таурæхътæмæ гæсгæ Седанати нæ фæндадтæй Дигор-Хъабани адæни хæццæ нихъог кæнун, фал сæ сæ хæццæ схæлæ-мулæ ун дæр нæ фæндадтæй.

Дигор-Хъабани хæццæ, æвæдзи, берæ адæн æрбацудæй, æма будуйрæгтæ ке адтæнцæ, уомæ гæсгæ кæми æрцардæнцæ, уой исхудтонцæ Тъæпæн-Дигорæ, кæд æма си тъæпæн рауæнтæ зин иссерæн æй.

Будурæй кæцæй æрбалигъдæнцæ, уой æвдесæг ба нин, кайзонуй, сæ раздзæуæг Дигор-Хъабани ном æй: Дигор + Хъабан (нури Кубань), гъома ‘Кубанские дигорцы’.

Нуртæккæ бæрæг нæй, Дигор-Хъабани адæн цæмæй хецæн кодтонцæ медхонхи дигорæй – Астантæй, фал Тъæпæн-Дигори адæнæй сæхе хецæн кодтонцæ Донифарсæгтæ дæр. Етæ дæр Седанатау уотæ фæззæгъиуонцæ: “Мах дæр дигорæ ан, фал еци дигорæ нæ ан”.

Донифарси еу уæхæн рæстæг дæр æркодта, æма цидæр емини фæццæгъдуни уогæй ма си байзадæй æстæн адæн. Фал, уоххай, иннæ дигори хæццæ ку схæлæ-мулæ уонцæ, зæгъгæ, кизгæ дæр нæ лæвардтонцæ, кизгæ дæр нæ худтонцæ æндæдонифарс. Адæн си берæ ке н’ адтæй, уомæ гæсгæ хонун райдæдтонцæ фиди ‘нсувæри кизги, фиди хуæри кизги. Адæн ку сберæ ‘нцæ, уæдта еци ‘гъдау ихæлд æрцудæй æма хæстæгдзийнадæ нимайун райдæдтонцæ цуппæрдæсæймаг къæпхæнмæ.

Дигор-Хъабани фæсте, æ фурт Айдарухъ Тъæпæн-Дигори уоли ку адтæй, медхонхмæ будурæй æрбалигъдæй Бадели æ адæни хæццæ. Фæйнæхузи таурæхътæ Баделий нимайунцæ фæйнæ рауæнемæй æрбаледзгæ. Фал, бæлвурддæрæй ба Бадели æрбалигъдæй Мадзарæй. Мадзарæ адтæй уæди рæстæги Цæгат Кавкази устурдæр горæт. Æ бунат адтæй Ставрополи крайи нури Буденовски фалдзæстæ. Мадзари цардæнцæ алантæ, тюркаг адæнтæ, кавказаг адæмихæттæлтæ. Тюркаг адæн си ке фæффулдæр æй, уомæ гæсгæ алайнаг адæни, кайзонуй, æфхуæрун райдæдтонцæ, æма етæ дæр уордигæй лигъдæнцæ. Еци лигъдæнттæй адтæй Бадели дæр.

Кавкази къартæмæ ку ‘ркæсæн, уæд Мадзарæй хонхмæ цæугæй исбуцæу уодзæнæ Терки донбæл. Æма Терки донбæл, кайзонуй, Бадели нæ бафæразта бахезун, донгæрæттæ цæугæй. Ирæфи донмæ ку схъæрттæй, уæдта донгæттæ гъæуама æрбафтудайдæ Дигоргоммæ.

Дигор-Хъабан дæр, кайзонуй, уотемæй æрбафтудайдæ медхонхмæ, æрмæст Хъубанæрдигæй иссæугæй.

Баделийæй берæ фæстагдæр не ‘рбафтудайдæ Цæргæс дæр. Уогæ Цæргæси размæ Стур-Дигори цардæнцæ Хæмицатæ. Хæмицатæ æма Цæргасати туххæй дæр берæ таурæхътæ байзадæй, фал цæмæдессаг æй еци таурæхътæй еу вариант. Еци вариант мин радзурдта Толдзгуни цæрæг Хæмицати Ким. Уой дзубандитæмæ гæсгæ Хæмиц хъарагъулæй куста Даргъоми. Даргъом æй устур будур, нури Лескен æма балхъайраг гъæу Ташлы-Талай астæу. Еци дууæ гъæуей æхсæн нур ци арæн ес, Æрсити сауæдони рази, уоми XIX æноси уæнгæ дæр ма арæнгæс, хъарагъул фæууидæ. Еци арæни уæнгæ хъæрдтæнцæ Донифарси зæнхитæ. Æма Хæмиц дæр Донифарси арæнтæ гъæуай кодта. Фал уæди рæстæги Даргъоми фулдæр хай къуру гъæдæй æмбæрзт адтæй.

Еу кæми адтæй, уоми ба ногъайаг хан æ фæсдзæуинти хæццæ цауæнгæнгæй æрбафтудæй Хæмици размæ. Ханæн æ зæрдæмæ ци нæ фæццудæй, Хуцау æ зонæг, фал уæлбæхæй Хæмици е ‘хсæй æрцавта. Хæмиц имæ уæлбæхмæ ислæбурдта, æрæскъафта æй, æ зæрди ин хъæма ниссагъта, æхуæдæгга бæхмæ исгæпп кодта. Фæсдзæуинтæ ‘й бæргæ ма расурдтонцæ, фал æй нæбал раййафтонцæ.

Хæмиц Уазай æфцæгбæл æрбахизтæй медхонхмæ, Билæгидонбæл æрхизтæй æма иссудæй Стур-Дигорæмæ. Уоми æ зæрдæмæ фæццудæй æма си цæргæ байзадæй.

Еци хабæрттæ æрцудайуонцæ еу XVI æноси райдайæни, уомæн æма уой фæсте Ногъай ами нæбал цардæнцæ, сæ бæсти еци зæнхитæмæ иссудæнцæ кæсæг. Зæгъун æнгъезуй, Баделийæй берæ фæстагдæр нæ адтæй аци цау.

Хæмици фæсте ба æрбалигъдæй Цæргæс. Таурæхътæмæ гæсгæ е ба æрбахизтæй Стур-Дигорæмæ Балхъарæрдæгæй. Стур-Дигорæмæ Балхъарæрдæгæй ке ‘рбалигъдæнцæ адæн, уобæл дзорæг нин æй и ном “Стур-Дигорæ” дæр.

Армайнаг рагон къартæбæл нури Балхъар нисангонд æй “Аш-Тикор” (“Ас-Дигор”), нури Дигорæ ба – “Тикор” (“Дигор”). Æма дзурд “аш-тикор” – “ашти-тикор” равардта “асти-дигор”. Ке зæгъун æй гъæуй, рæстæги фæсте ба æвзаги, æнцондæр дзоруни туххæй, “Асти-Дигорæ” рахизтæй “Æстур-Дигорæ”-мæ. Гъома, Балхъарæрдæгæй ци дигорæ æрбалигъдæй, етæ сæ ном сæ хæццæ æрбахастонцæ, Дигор-Хъабан куд æрбахаста “Тъæпæн-Дигорæ”, зæгъгæ, сæ будуйраг ном, уотæ.

Устур-Дигорæмæ аци æрбалигъд банимайæн ес цуппæрæймаг миграцибæл Дигоргоммæ.

Куд уинæн, уотемæй цуппар миграций дæр рагон æнцæ æма нæййес уотæ зæгъæн: еци муггæгтæ уордæгæй æрбалигъдæнцæ, еци муггæгтæ ба – уордæгæй, уомæн æма уæди рæстæги муггæгтæ нæма фæззиндтæй. Муггæгти фæззинд æригондæр æй.

XIX æноси райдайæн устур фидбилиз æрхаста Дигоргомæн. Хуæнхаг адæнæн сæ фулдæр емини фæццæгъдуни ‘нцæ. Уæди рæстæги Дигоргоми цардæй еу 20 минемæ хæстæг æма ма си еминæй райервазтæй 4 минемæ хæстæг.

Хæзникоми дæр еци рæстæги цалдæр дигорон гъæуи адтæй, æма емини фæццæгъдуни ‘нцæ. Ци евстæгутæ ма си райервазтæй, етæ ба Донифарсмæ æрбалигъдæнцæ. Адæнæй ке искунæг æй Хæзником, уомæ гæсгæ и зæнхитæ бахаудтæнцæ балхъайрæгти къохи æма уони хезнитæ иссæнцæ.

Хуæздæр н’ адтæй Дигорæн дæр æхе уавæр. Цæргутæй искадавар уогæй, ци адæн си цардæй, етæ дæр уотæ тагъд на ахедтæнцæ. Уæллагири ком устурдæр ке адтæй, уомæ гæсгæ си адæн дæр фулдæр фæййервазтæй еминæй, æма ком тагъддæр байдзаг æй адæмæй. Дигоргоми фагæ зæнхитæ ке адтæй, уомæ гæсгæ имæ Уæллагири комæй адæн ледзун райдæдтонцæ. Еци еу рæстæг берæ адæн æрбалигъдæй Уæллагкоммæ. Уомæ гæсгæ ирон æвзаг нæбал исхæдтæй дигоронмæ æма си рауадæй хецæн æздæх.

Уæллагири комæй берæ адæн æрбалигъдæй Тъæпæн-Дигорæмæ. Фал уордæмæ еци еу рæстæги, уæдта берæгæйттæй ке не ‘рбалигъдæнцæ, уомæ гæсгæ дигорон æвзаг фæттухгиндæр æй.

Балхъари кæмтти цæргутæ дæр тагъддæр нийвулдæнцæ æма уордæгæй ба æрбалигъдæнцæ Устур-Дигорæ æма Донифарсмæ. Ке зæгъун æй гъæуй, уордæги балхъайрæгтæ нæ лигъдæнцæ, фал ма си ци дигорæнттæ байзадæй уæди уæнгæ, етæ.

Зæгъун гъæуй уой, æма Туйгъанти Махарбек æхуæдæг куд финста, уомæ гæсгæ си е 1915-аг анзи ма феййафта гъæу, кæцими дзурдтонцæ дигоронау. Фал и гъæу бабæрæг кæнунмæ ку фæццудæй 30-аг æнзти кæрони, уæдта си нæбал иссирдта дигоронау ка дзоруй, уæхæн адæймаг.

Дигоргоммæ æрбаледзиуонцæ æндæр рауæнтæй дæр. Фал етæ еугай адæймæгутæ уиуонцæ, уомæ гæсгæ ба коми демографий уавæрбæл арф фæд нæ ниууагътонцæ. Уæхæн еугай æрбаледзгутæ æнцонæй исдигорон уиуонцæ. Уонæй уæлдай къуарæй, беремæй ка æрбаледзидæ, етæ ба сæ хæццæ æрбахæссиуонцæ се ‘гъдæуттæ, фæдгитæ, культурон хецæндзийнæдтæ, кæцитæ исуиуонцæ æгас Дигори хæзна.

Зæгъæн, раздæр Дигоргоми нæ зудтонцæ “Уасгерги” ном. Ку ковиуонцæ, уæд фæззæгъиуонцæ “Батраз”, “Уастур” кенæ “Дигоризæд”. Нур дæр ма зæрæндтæй фегъосæн ес, ковгæ ку фæккæнунцæ, уæд, Уасгергий бæсти “Уастур”, зæгъгæ. “Уасгерги” ном ба сæ хæццæ æрбахастонцæ Уæллагири комæй ка ‘рбалигъдæй, етæ.

Цубур хатдзæг искæнгæй, зæгъæн ес:

– Дигоргоми дигорон адæм цæрунцæ недзамантæй. Бундорон цæргутæбæл банимайун æнгъезуй Астанти, уомæн æма Астан, еу æрдигæй, æй мифологон фæлгонц, иннердигæй ба ин нæййес исбæлвурд гæнæн, ци рæстæги фæззиндтæй, уой. Астантæмæ хаунцæ Донифарсаг Гагуатæ дæр, кæци таурæхътæмæ гæсгæ адтæй Астани фурт.

– Астанти нæ нимайгæй, куд бундорон цæргутæ, Дигоргоммæ фиццаг миграци баст æй Темур-алсахъи æрбалæбурд æма аланти паддзахади исæвди хæццæ. Фиццаг æрбаледзгутæ адтæнцæ Задæлески Нанай хæццæ ци сувæллæнттæ æрбахизтæнцæ медхонхмæ, етæ.

– Дуккаг миграци ба баст æй Дигор-Хъабани хæццæ, кæци æ адæни хæццæ Дигоргоммæ æрбалигъдæй Хъубани будуртæй. Дигоргоми Тъæпæн-Дигори фæззинд дæр Дигор-Хъабани хæццæ баст æй.

– Æртиккаг миграци ба баст æй Баделий хæццæ, кæци Дигоргоммæ æрбалигъдæй æ адæни хæццæ Мадзарæй.

– Цуппæрæймаг миграци адтæй Стур-Дигорæмæ Балхъарæй.

– Фæндзæймаг миграци ба адтæй XIX æноси райдайæни. Еци рæстæг Дигоргоммæ лигъдæнцæ алли ‘рдигæйти, фулдæр ба – Уæллагири ком æма Балхъарæй.

Гъе, уæхæн уавæрти X-аг æносæй XIX-аг æносмæ æхсистæй дигорон адæм. Æма, кæд историй тъæфтæбæл нæ байзадæй, зæгъун æнгъезуй, дæс æносей æндæргъци ци цаутæ цудæнцæ Дигоргоми, етæ, уæддæр ин и кæдзос гæгъæди байдзаг кæнунæн устур агъаз æй дигорон адæми дзоргæ исфæлдистадæ.

Тахъазти Федар

журнал «Ирæф»

[1] Бейли Г.У. Словарь хотано-сакского языка. Лондон. Оксфорд // Архив СОИГСИ. Ф. Лингвистика, оп. 1, п. 770, д. 201. – С. 30.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Yandex.Metrica